Οι Αρνητές της Αξιολόγησης στην Εκπαίδευση: Η Ιδεολογική Υποκρισία της Ήσσονος Προσπάθειας και το Μάθημα από το Βιετνάμ Γράφει ο Κώστας Χ. Βασιλάκης

Στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, η εκπαίδευση παραμένει αιχμάλωτη μιας ιδιότυπης ιδεολογικής ομηρείας. Κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για την ανάγκη αποτίμησης του εκπαιδευτικού έργου, την εισαγωγή αντικειμενικών κριτηρίων ή τη συμμετοχή της χώρας σε διεθνείς διαγωνισμούς όπως το πρόγραμμα PISA (Programme for International Student Assessment), ενεργοποιούνται αμέσως τα γνωστά αντανακλαστικά της οπισθοδρόμησης. Κείμενα γεμάτα ξύλινο λόγο, ανακοινώσεις από τα παρακλάδια της εγχώριας αριστεράς κατακλύζουν τον δημόσιο διάλογο.

Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των αντιδράσεων; Η απόλυτη άρνηση οποιασδήποτε μορφής αξιολόγησης. Το τροπάρι που αναμηρυκάζουν, είναι λέει (άκου!…) ότι η αξιολόγηση —άμεση ή έμμεση— αποτελεί ένα «νεοφιλελεύθερο εργαλείο ταξικής επιλογής» που στοχεύει στην τιμωρία των εκπαιδευτικών και την υποβάθμιση του δημόσιου σχολείου. Αλήθεια τώρα; Πρόκειται για μια μνημειώδη διαστρέβλωση της πραγματικότητας, η οποία στερεί από τη νέα γενιά το δικαίωμα σε ένα σύγχρονο, αξιοκρατικό και αποτελεσματικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Το Παράδοξο της Αριστερής Ρητορικής: Άρνηση στην Ελλάδα, Άτεγκτος Έλεγχος στα «Συντροφικά» Καθεστώτα

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της εγχώριας αριστερής εμμονής κατά της αξιολόγησης είναι η ιστορική και γεωγραφική της ανακολουθία. Οι ίδιοι πολιτικοί χώροι που στην Ελλάδα ξορκίζουν τη μέτρηση του εκπαιδευτικού έργου ως «καπιταλιστικό δάκτυλο», αντλούν τις ιδεολογικές τους αναφορές από καθεστώτα που εφάρμοσαν —και εφαρμόζουν— τα πιο αυστηρά, άτεγκτα και απαιτητικά συστήματα αξιολόγησης και ελέγχου της απόδοσης.

Στην ιστορική διαδρομή των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών κρατών, η εκπαίδευση δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως ένας χώρος ασυδοσίας ή χαλαρότητας. Αντίθετα, θεωρούνταν ο βασικός πυλώνας οικοδόμησης του κράτους και της οικονομίας. Στη Σοβιετική Ένωση, η αξιολόγηση των δασκάλων και των καθηγητών ήταν συνεχής, αυστηρή και άμεσα συνδεδεμένη με τις επιδόσεις των μαθητών τους. Ο εκπαιδευτικός που αποτύγχανε να μεταδώσει τη γνώση ή να πιάσει τα κρατικά σταθερότυπα δεν προστατευόταν από καμία συνδικαλιστική ομπρέλα. Αντιμετώπιζε άμεσες κυρώσεις, υποβάθμιση ή μετακίνηση. Η αριστεία στις επιστήμες και την τεχνολογία, η οποία επέτρεψε στην ΕΣΣΔ να πρωταγωνιστήσει στην κούρσα του διαστήματος, βασίστηκε σε ένα σύστημα που μετρούσε, αξιολογούσε και επιβράβευε τη σκληρή δουλειά και το αποτέλεσμα.

Το Σύγχρονο Παράδειγμα του Βιετνάμ: Όταν η Κομμουνιστική Οργάνωση Συναντά τις Διεθνείς Προδιαγραφές

Αν η Σοβιετική Ένωση ανήκει στο παρελθόν, το παράδειγμα του σύγχρονου Βιετνάμ προσφέρει μια αποστομωτική απάντηση στους εγχώριους αρνητές της προόδου. Το Βιετνάμ, μια χώρα που κυβερνάται επισήμως από το Κομμουνιστικό Κόμμα, αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα εκπαιδευτικά θαύματα του 21ου αιώνα, ακριβώς επειδή αρνήθηκε να υιοθετήσει τη λογική της ήσσονος προσπάθειας.

Όταν το Βιετνάμ συμμετείχε για πρώτη φορά στον διαγωνισμό PISA του ΟΟΣΑ, τα αποτελέσματα άφησαν άναυδη τη διεθνή κοινότητα. Μια χώρα με σχετικά χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα κατάφερε να ξεπεράσει σε επιδόσεις στα μαθηματικά, τις φυσικές επιστήμες και την ανάγνωση πολλές ανεπτυγμένες δυτικές χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας.

Πώς επιτεύχθηκε αυτό; Το βιετναμέζικο κράτος δεν φοβήθηκε τη «διεθνή, έμμεση αξιολόγηση» του PISA. Αντίθετα, τη χρησιμοποίησε ως εργαλείο για να μετρήσει τις δυνάμεις του και να βελτιώσει το σύστημά του. Στο Βιετνάμ, η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών είναι δομικό στοιχείο της κουλτούρας τους. Οι εκπαιδευτικοί αξιολογούνται τακτικά με βάση:

1. Την επιστημονική τους κατάρτιση και τις διδακτικές τους ικανότητες.
2. Τα πραγματικά αποτελέσματα και την πρόοδο των μαθητών τους. (Πού βρισκόταν ο μαθητής στην αρχή της χρονιάς και πού έφτασε; Κατάφερε ο εκπαιδευτικός να βοηθήσει τους αδύναμους μαθητές να βελτιωθούν;)
3. Την ηθική τους συμπεριφορά και την προσφορά τους στη σχολική κοινότητα.

Οι διευθυντές των σχολείων έχουν διευρυμένες αρμοδιότητες ελέγχου, και η επαγγελματική ανέλιξη ή οι οικονομικές απολαβές των εκπαιδευτικών συνδέονται άμεσα με την ποιότητα του έργου τους. Για το κομμουνιστικό Βιετνάμ, η αξιολόγηση δεν είναι «ταξικός φραγμός», αλλά το μοναδικό μέσο για να διασφαλιστεί ότι τα παιδιά των λαϊκών στρωμάτων θα λάβουν υψηλού επιπέδου εκπαίδευση, ώστε να διεκδικήσουν ένα καλύτερο μέλλον σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία.

Η Ελληνική Παθογένεια και η Ιδεοληψία της Ισοπέδωσης

Στον αντίποδα αυτής της ορθολογικής προσέγγισης, τα παρακλάδια της εγχώριας αριστεράς στην Ελλάδα επιμένουν να κρατούν το σχολείο στο σκοτάδι. Η άρνησή τους για τον διαγωνισμό «PISA» δεν πηγάζει από κάποιο πραγματικό ενδιαφέρον για τους μαθητές, αλλά από τον τρόμο της αποκάλυψης των αδυναμιών του συστήματος που οι ίδιοι εξέθρεψαν. Αν ο διαγωνισμός δείξει ότι οι Έλληνες μαθητές υστερούν σε βασικές δεξιότητες κριτικής σκέψης και κατανόησης κειμένου, τότε η ευθύνη θα βαρύνει αναπόφευκτα και εκείνους που αρνούνται κάθε αλλαγή, κάθε επιμόρφωση και κάθε έλεγχο.

Η θεωρία ότι «όλοι είναι ίσοι και όλοι τα κάνουν όλα καλά» είναι μια ουτοπική απάτη. Στην πραγματικότητα, η απουσία αξιολόγησης αδικεί πρωτίστως τους ίδιους τους ικανούς, ευσυνείδητους και εργατικούς εκπαιδευτικούς, οι οποίοι βλέπουν την προσπάθειά τους να εξισώνεται με την αδιαφορία εκείνων που αντιμετωπίζουν το δημόσιο σχολείο απλώς ως μια ασφαλή υπαλληλική καρέκλα.

Η σκληρή αλήθεια: Η έλλειψη αξιολόγησης δεν προστατεύει το δημόσιο σχολείο: προστατεύει την μετριότητα, την αδιαφορία και την χαλαρότητα. Και η μετριότητα είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της κοινωνικής κινητικότητας.

Τα παιδιά των εύπορων οικογενειών θα βρουν τον τρόπο, μέσω της ιδιωτικής εκπαίδευσης ή των επιπλέον παροχών, να αποκτήσουν τα εφόδια που χρειάζονται. Το παιδί όμως της λαϊκής οικογένειας, που βασίζεται αποκλειστικά στο δημόσιο σχολείο, εξαρτάται από την ποιότητα του δασκάλου που θα του τύχει. Αν ο δάσκαλος αυτός είναι ανεπαρκής και δεν αξιολογείται, το παιδί αυτό καταδικάζεται σε μειονεκτική θέση. Συνεπώς, η άρνηση της αξιολόγησης είναι η πιο βαθιά αντικοινωνική και στην πράξη η πιο συντηρητική ταξική πολιτική.

Η Πρόοδος Απαιτεί Θάρρος και Μέτρηση

Είναι καιρός να τελειώνουμε με κουραστικό αναμάσημα ιδεοληψιών του προπερασμένου αιώνα. Η αξιολόγηση δεν είναι τιμωρία, είναι διάγνωση. Όπως ένας γιατρός δεν μπορεί να θεραπεύσει χωρίς εξετάσεις, έτσι και ένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν μπορεί να βελτιωθεί χωρίς να γνωρίζει πού πλεονεκτεί και πού υστερεί.

Όσοι επιμένουν να συντάσσουν άθλια κείμενα γεμάτα κραυγές και αφορισμούς, ας κοιτάξουν προς τα αγαπημένα τους καθεστώτα, όπως αυτό του Βιετνάμ, για να καταλάβουν ότι η σοβαρότητα, η πειθαρχία και η διαρκής λογοδοσία είναι τα μόνα εργαλεία που φέρνουν πραγματική πρόοδο. Η Ελλάδα δεν μπορεί να παραμένει η εξαίρεση στον αναπτυγμένο κόσμο για να μην ξεβολευτούν ορισμένες συνδικαλιστικές συνιστώσες. Η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και η συμμετοχή σε διεθνείς εκπαιδευτικούς δείκτες είναι το ελάχιστο χρέος μας απέναντι στο μέλλον των παιδιών μας.