Ο Φόβος της Ελευθερίας: Γιατί η Αυτόνομη Σκέψη Τρομάζει και πώς οι Σύγχρονοι Ιεροεξεταστές Αναβιώνουν τον Ολοκληρωτισμό Γράφει ο Κώστας Χ. Βασιλάκης

… Επιζητούν τη δημιουργία μιας κοινωνίας «πειθήνιων» προβατανθρώπων, οι οποίοι θα αυτολογοκρίνονται πριν καν εκφέρουν λόγο, από τον φόβο μην χαρακτηριστούν αναχρονιστικοί, περιθωριακοί ή κακόβουλοι…

Σε μια εποχή που αυτοαποκαλείται θρίαμβος της πληροφορίας και της επικοινωνίας, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα παράδοξο φαινόμενο: τον βαθύ, σχεδόν αρχέγονο φόβο απέναντι στην ελευθερία της σκέψης. Ενώ τα τεχνολογικά μέσα προσφέρουν βήμα σε κάθε φωνή, ο δημόσιος διάλογος στενεύει επικίνδυνα. Η ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης, από θεμελιώδης κατάκτηση του ανθρώπινου πολιτισμού, αντιμετωπίζεται συχνά ως απειλή. Γιατί, όμως, η αυτόνομη σκέψη προκαλεί τόσο έντονο τρόμο; Η απάντηση δεν κρύβεται μόνο στις πολιτικές σκοπιμότητες, αλλά στα βαθύτερα στρώματα της ανθρώπινης ψυχολογίας, εκεί όπου η ανάγκη για ασφάλεια συγκρούεται με το βάρος της ατομικής ευθύνης.

Η Ψυχολογία του Φόβου: Η Ελευθερία ως Καθρέφτης της Ανασφάλειας

Η ελευθερία της σκέψης δεν είναι μια εύκολη ή αναπαυτική κατάσταση. Απαιτεί από το άτομο να αμφισβητεί, να ερευνά, να ζυγίζει δεδομένα και, το κυριότερο, να αναλαμβάνει την ευθύνη των κρίσεών του. Όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να σκέφτεται ελεύθερα, ερχόμαστε αναπόφευκτα αντιμέτωποι με το συναίσθημα της αβεβαιότητας. Η πραγματικότητα δεν είναι ασπρόμαυρη.  Είναι γεμάτη γκρίζες ζώνες, αντιφάσεις και αναπάντητα ερωτήματα.

Για πολλούς ανθρώπους, αυτή η έλλειψη απόλυτης σιγουριάς είναι ανυπόφορη. Η ελευθερία της σκέψης τούς αφήνει έκθετους απέναντι στις δικές τους εσωτερικές ανασφάλειες. Όταν δεν υπάρχουν προκαθορισμένα δόγματα για να γραδάρουν την πραγματικότητα, το άτομο νιώθει μετέωρο. Η ατομική κρίση απαιτεί ψυχικό σθένος, το οποίο απουσιάζει όταν υπάρχει έλλειψη εμπιστοσύνης και σιγουριάς για τον εαυτό. Έτσι, η ελευθερία μετατρέπεται σε βάρος — ένα «άχθος» από το οποίο πολλοί επιζητούν, συνειδητά ή ασυνείδητα, να αποδράσουν.

Η Γοητεία του Ολοκληρωτισμού και οι Έτοιμες Συνταγές

Σε αυτό ακριβώς το ψυχολογικό κενό έρχεται να απαντήσει ο ολοκληρωτισμός. Είτε εμφανίζεται με τη σκληρή μορφή των ιστορικών καθεστώτων του 20ού αιώνα είτε με τις πιο εκλεπτυσμένες, σύγχρονες παραλλαγές του, ο ολοκληρωτισμός ασκεί μια παράδοξη γοητεία. Η γοητεία του έγκειται στο ότι απαλλάσσει τον άνθρωπο από την αγωνία της επιλογής.

Ο ολοκληρωτισμός σκέφτεται με έτοιμες πολιτικές και ιδεολογικές συνταγές για λογαριασμό των πολιτών. Προσφέρει ένα κλειστό, συμπαγές σύστημα ερμηνείας του κόσμου, όπου όλα είναι εκ των προτέρων απαντημένα: ποιος είναι ο εχθρός, ποιο είναι το καλό, ποιο είναι το κακό, πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς. Αυτή η πνευματική «κηδεμονία» προσφέρει μια ψευδαίσθηση σταθερότητας και κοινοτικής ενσωμάτωσης. Το άτομο δεν χρειάζεται πλέον να βασανίζεται από αμφιβολίες. Αρκεί να ευθυγραμμιστεί με τη γραμμή της δογματικής αυθεντίας. Η υποταγή σε μια συλλογική βούληση λειτουργεί ως ένα ισχυρό αγχολυτικό απέναντι στο χάος της ύπαρξης.

Οι Σύγχρονοι Ιεροεξεταστές της Πολιτικής Ορθότητας

Στις μέρες μας, αυτός ο φόβος απέναντι στην ελεύθερη κρίση έχει βρει έναν νέο, ιδιαίτερα επιθετικό φορέα: τους κήρυκες της απόλυτης «πολιτικής ορθότητας». Εμφανιζόμενοι ως προστάτες των δικαιωμάτων και της κοινωνικής ευαισθησίας, οι σύγχρονοι αυτοί ιεροεξεταστές έχουν στήσει μια νέα μορφή ιδεολογικού δικαστηρίου. Αντί για την πυρά, χρησιμοποιούν τον κοινωνικό εξοστρακισμό, τη δημόσια διαπόμπευση (το λεγόμενο cancel culture) και την επαγγελματική εξόντωση όσων παρεκκλίνουν από το εγκεκριμένο αφήγημα.

Η πρακτική αυτή αντιστρατεύεται ευθέως το βασικό αξίωμα του Διαφωτισμού, το οποίο αποδίδεται παραδοσιακά στον Βολτέρο:

«Διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμα να το λες.»

Αυτή η φράση αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της δημοκρατικής συνύπαρξης. Αναγνωρίζει ότι η αλήθεια δεν είναι ιδιοκτησία κανενός και ότι μόνο μέσα από τη σύγκρουση των ιδεών μπορεί μια κοινωνία να προοδεύσει.

Αντίθετα, οι κήρυκες της πολιτικής ορθότητας λειτουργούν με τη λογική του δογματισμού. Δεν επιζητούν τον διάλογο, αλλά τη συμμόρφωση. Δεν θέλουν να πείσουν, θέλουν να επιβάλουν. Με πρόσχημα την προστασία από τη «ρητορική μίσους» ή την προσβολή, ποινικοποιούν την ίδια τη διαφωνία, βαφτίζοντας κάθε αιρετική ή αντισυμβατική άποψη ως επικίνδυνη.

Η Επιβολή της Ομοιομορφίας και οι «Συνέλληνες Πολίτες»

Το τελικό ζητούμενο αυτής της νέας ιδεολογικής ορθοδοξίας είναι η πλήρης πνευματική ομοιομορφία. Οι σύγχρονοι δογματιστές επιθυμούν οι όλοι οι πολίτες —και στην πατρίδα μας, οι Συνέλληνες πολίτες— να λένε, να σκέφτονται και να αισθάνονται ακριβώς αυτό που θέλουν αυτοί. Επιζητούν τη δημιουργία μιας κοινωνίας «πειθήνιων» προβατανθρώπων, οι οποίοι θα αυτολογοκρίνονται πριν καν εκφέρουν λόγο, από τον φόβο μην χαρακτηριστούν αναχρονιστικοί, περιθωριακοί ή κακόβουλοι.

Αυτή η προσπάθεια επιβολής μιας ενιαίας σκέψης είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για τη δημοκρατία. Η δημοκρατία εξ ορισμού βασίζεται στην πολυφωνία, στον πλουραλισμό και στην ανεκτικότητα. Όταν οι πολίτες εξαναγκάζονται να υιοθετήσουν μια συγκεκριμένη ορολογία και να ευθυγραμμιστούν με προκατασκευασμένες αλήθειες, η πολιτική ζωή αποστεώνεται. Η κοινωνία χάνει την αυτοκριτική της ικανότητα, οι θεσμοί γίνονται δογματικοί και ο πολίτης μετατρέπεται από ενεργό υποκείμενο σε παθητικό δούλο οδηγιών.

Η Ανάγκη για Πνευματική Αφύπνιση

Ο φόβος της ελευθερίας είναι μια διαρκής ανθρώπινη τάση, όμως η υποχώρηση σε αυτόν τον φόβο οδηγεί μαθηματικά στον πνευματικό θάνατο και τον αυταρχισμό. Για να αντιμετωπίσουμε τους σύγχρονους ιεροεξεταστές, πρέπει πρώτα να νικήσουμε τις δικές μας εσωτερικές ανασφάλειες. Οφείλουμε να συμφιλιωθούμε με την αβεβαιότητα και να επανεκτιμήσουμε την αξία της αμφισβήτησης.

Το μήνυμα του Διαφωτισμού παραμένει πιο επίκαιρο από ποτέ: Sapere aude — Τόλμησε να γνωρίζεις, τόλμησε να σκέφτεσαι με τον δικό σου νου. Οι Έλληνες πολίτες, έχοντας μια βαριά κληρονομιά που γέννησε τον ελεύθερο διάλογο και την αρχαιοελληνική αγορά των ιδεών, έχουν χρέος να μην παραδώσουν τα πνευματικά τους όπλα στις έτοιμες συνταγές του νέου δογματισμού. Η υπεράσπιση του δικαιώματος στη διαφωνία, ακόμη και όταν αυτή μας ενοχλεί, είναι ο μόνος δρόμος για να παραμείνουμε ελεύθεροι άνθρωποι.