Μορφή ή περιεχόμενο; Το μυστηριώδες ‘νόημα’ της τέχνης Του Σπύρου Άνδρεϊτς

… αντίθετα με τις προσωρινές επιστημονικές παραδοχές και τις πρόσκαιρες πολιτικές ερμηνείες του σήμερα που θα μεταβληθούν σε απαρχαιωμένα σκουπίδια του αύριο, ο Σαίξπηρ και ο Ρέμπραντ δεν γίνεται να εκτοπιστούν από το χρόνο όσο οι ανθρώπινες ψυχές θα δονούνται από συγκινήσεις, από εσωτερικά δράματα, από έρωτα, απληστία και φθόνο σ’ έναν ανθρώπινο κόσμο που διαρκώς αναταράζεται…(η τέχνη) συνενώνει την ανθρωπότητα αποκαλύπτοντας κυρίως τα κοινά στοιχεία της ανθρώπινης κατάστασης, υπερβαίνοντας τα απομονωτικά κιγκλιδώματα των αντιμαχόμενων και αλληλοαποκλειόμενων δογμάτων, ιδεολογιών και θρησκευμάτων, που από την ίδια τους τη φύση καλλιεργούν τα πάθη της διαίρεσης και του διχασμού των ανθρώπων.

Τι χαρακτηρίζει ένα ανθρώπινο δημιούργημα ως έργο τέχνης; Γίνεται το έργο αξιοπρόσεκτο με το μορφικό του κάλλος ή με το ιδεολογικό του περιεχόμενο; Προβάλλει η τέχνη καθαρά τις αξίες που υποκινούν το δημιουργό; Εκφράζει τον περίγυρο των ιδεών και των πεποιθήσεων μιας ολόκληρης εποχής;
Ερμηνευτικές προσεγγίσεις
Οι απαντήσεις ποικίλουν ανάλογα με την ερμηνευτική στάση που παίρνει κάποιος απέναντι στα παραπάνω ερωτήματα. Σύμφωνα με τις περιοριστικές προσεγγίσεις, η βιογραφία του δημιουργού, το ιστορικό του πλαίσιο και η απαρίθμηση γεγονότων και δραστηριοτήτων που συνδέονται με την προσωπική του ζωή είναι άσχετη με το έργο του. Αναγκαία είναι μόνο η εμβάθυνση στα στοιχεία που το συγκροτούν.
Από την αντίπερα όχθη, οι προσεγγίσεις, ας τις ονομάσουμε, της περιρρέουσας ατμόσφαιρας συνεκτιμούν μ’ ένα καθολικό τρόπο τις πρώιμες περιστάσεις διαμόρφωσης του ανθρώπου-δημιουργού, τους παράγοντες κυοφορίας ενός έργου, το γενικό πνεύμα της εποχής, τις ομοτεχνιακές επιρροές, τις κυρίαρχες ιδέες και αξίες, καθώς και τις εκφρασμένες ατομικές του επιδιώξεις.
Ταυτόχρονα πρέπει να σημειωθεί ότι το ζωτικό στοιχείο που συμμετέχει καθοριστικά στη σχηματοποίηση ενός έργου και το οποίο πολύ δύσκολα πραγματεύονται οι ερμηνευτές και οι κριτικοί οποιασδήποτε απόχρωσης και σχολής, γιατί απλά είναι απροσπέλαστο ή τουλάχιστον δυσπρόσιτο, είναι η δημιουργική φαντασία, η ατομική έμπνευση που το βγάζει στον κόσμο. Και εδώ δεν χωρά καμιά υπεκφυγή! Όποιες κι αν είναι οι επιρροές του περιβάλλοντος, η σύλληψη του όντως καινούργιου (δηλαδή του μη αντιγραφικού!) δεν προκύπτει από μια απλή αναδιάταξη δεδομένων παραστάσεων που μπορούν να αποδοθούν αβίαστα σε συγκεκριμένες προϋπάρχουσες πηγές. Είναι η φαντασία, αυτή η ‘άυλη και μεταφυσική’ μήτρα, που πάντα θα γεννά αυτό το εντελώς νέο ‘κάτι’ από τον ασύλληπτο και αδιανόητο θησαυρό της μέχρι τότε απουσίας ή ανυπαρξίας.
Ο ισχυρισμός που προβάλλεται από κάποιους ότι η πρόκληση τέρψης και ευάρεστης διάθεσης είναι ότι μετράει στην τέχνη αποσιωπά το γεγονός ότι μια τέτοιου είδους ‘απόλαυση’ καταντά επαναληπτική πρόσληψη, όταν ο παραλήπτης δρέπει μόνο ό,τι του είναι μέχρι ανίας οικείο. Παίρνει δηλαδή από το έργο αυτό που ήδη κατέχει, αυτό που με απόλυτη ευκολία μπορεί να υποδεχθεί, χωρίς να εξελίσσεται ως υποκείμενο της αισθητικής εμπειρίας.
Το ζήτημα βέβαια έχει και μια διαφορετική όψη. Αν νέοι συνδυασμοί στοιχείων εκφράζουν νέες συγκινήσεις και νέες θεάσεις του κόσμου οι οποίες αναζωογονούν και μεταβάλλουν το συναίσθημα και την αντίληψη, η ίδια η μορφή, κατ’ αρχήν ως νοητή εικόνα, προϋπάρχει του περιεχομένου, το ακολουθεί χρονικά σαν ελκυστικό επικάλυμμα ή συνυπάρχει αδιάσπαστα ενωμένη με αυτό; Χωρίς επιφυλάξεις μπορούμε να πούμε ότι η προσπάθεια να αποσπαστεί ο τρόπος έκφρασης από το περιεχόμενο είναι παράλογη, για τον ίδιο λόγο που θα ήταν εξωφρενικό να ξεχωρίσουμε το χορό τη στιγμή που εκτελείται από τον χορευτή που τον παρουσιάζει. Το περιεχόμενο εμψυχώνει τη μορφή και η μορφή το αναδεικνύει και το στερεοποιεί, ώστε να γίνει μεταβιβάσιμο και αναγνωρίσιμο για τις συνειδήσεις που το παραλαμβάνουν.
Εκείνο, ωστόσο, που θα πρέπει να υπογραμμιστεί αναφορικά με το περιεχόμενο είναι ότι υπάρχουν τουλάχιστο τρεις διαφορετικές εκδοχές του, οι οποίες μπορούν να συγκατοικούν, μπορεί όμως και όχι, στο ίδιο έργο ταυτόχρονα. Πρώτο, το περιεχόμενο σαν μια απόπειρα αναπαράστασης μιας εξωτερικής ή εσωτερικής πραγματικότητας. Δεύτερο, το περιεχόμενο σαν ένα όχημα μιας θεμελιακής ιδέας. Και τρίτο, το περιεχόμενο σαν ένα περίβλημα μιας υπονοούμενης θέσης, ενός έμμεσου υπαινικτικού μηνύματος.
Σε κάθε περίπτωση, όμως, επειδή αφετηρία και σκοπός της τέχνης είναι να μεταδίνει αισθητική συγκίνηση, επειδή στην ευαισθησία μας απευθύνεται και όχι στη λογική μας, το άξιο έργο τέχνης δεν μπορεί παρά να εμπεριέχει σύμβολα, δηλαδή αντικείμενα ή παραστάσεις με φορτίο συγκινησιακό που εκπροσωπούν γενικές έννοιες ή αφηρημένες ιδιότητες. Με άλλα λόγια, ένα συγκρότημα συμβόλων είναι η τέχνη, μία γλώσσα που πιο πολύ την αισθανόμαστε με το θυμικό και λιγότερο με το νου.
Νόημα – Σκοποί – Κριτήρια αξιολόγησης
Με την παραδοχή αυτή τίθεται όμως το ερώτημα: είναι η τέχνη φορέας νοημάτων και επιδιωκόμενων σκοπών και, αν ναι, υπάρχουν κοινώς αποδεκτά κριτήρια αισθητικής αξιολόγησης;
Η απάντηση στο πρώτο σκέλος της ερώτησης είναι εμφανώς καταφατική, για το λόγο ότι όλα τα έργα γεννούν και παράγουν αποτελέσματα με την έννοια της στάσης που παίρνει η συνείδηση του παραλήπτη, αφού πριν επιδοκιμάσει ή αποδοκιμάσει πρέπει κατ’ ανάγκη να ‘αντιληφθεί’. Με αυτή την επισήμανση όλα τα έργα έχουν ‘νόημα’, επειδή σε όλα τα έργα επισυνάπτεται από το δέκτη μια σιωπηρή ή ρητά διατυπωμένη αξιολόγηση, θετική ή αρνητική. Καμιά όμως αξία δεν υφίσταται και δεν νοείται χωρίς εξάρτηση από μια αντιλαμβανόμενη συνείδηση, η οποία, όμως για να γνωμοδοτήσει τροφοδοτείται περιεκτικά από ένα μέγα σύνολο γνωστικών, συγκινησιακών και ‘ηθικών’ δεδομένων που ωθούν τη βούληση να λάβει μια στάση επιδοκιμασίας ή απόρριψης.
Είναι αυτονόητο ότι κάθε στοιχείο ενός έργου που αντιλαμβανόμαστε το ζυγίζουμε κυρίως συγκινησιακά κατά το πώς επιδρά στον ψυχικό μας τόνο. Επειδή όμως η ζωή, εσωτερική και εξωτερική, σωριάζει ασύνδετα γεγονότα, ενώ το πνεύμα είναι αυτό που τα οργανώνει σε μια αλληλουχία, για να συγκροτηθεί μια οργανική ενότητα έργου χρειάζεται να υπάρχει μία στοιχειώδης αρχιτεκτονική, μια αλληλεξάρτηση δηλαδή των μερών. Έχουμε εδώ να κάνουμε με μια αδιαχώριστη σύμπραξη αντίληψης και συγκίνησης.
Αν κρίνουμε από τα έργα που αιώνες καλλιτεχνικής ιστορίας έχουν ανθολογήσει ως αξιόλογα, η ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα και ταυτόχρονα η ποικιλία μέσα στην ενότητα φαίνεται να είναι το μέγιστο κριτήριο όλων των εξαίρετων δημιουργημάτων. Το κυρίαρχο θέμα ξεχωρίζει βέβαια ως πυρήνας και κέντρο, αλλά γύρω του συνυφαίνονται και διαρθρώνονται μ’ ένα τρόπο αντιθετικής εξισορρόπησης όλα τα επιμέρους στοιχεία.
Κι αν πιστέψουμε πως ένα βαθύτερο ελατήριο κινεί την καλλιτεχνική βούληση, είναι αναμενόμενο ότι κάθε νέα δημιουργία προϋποθέτει την εμπρόθετη στάση του δημιουργού για την επίτευξη ενός κατ’ αρχήν αδρομερούς σκοπού. Το σοβαρότερο θέμα που τίθεται είναι αν η πρόθεση πραγματώνεται κατάλληλα, αν κωδικοποιείται επαρκώς μέσα στο ίδιο το έργο.
Εκείνο, που σε τελευταία ανάλυση, μετράει είναι οι εντυπώσεις (αισθητικές, συγκινησιακές, ηθικές, γνωστικές, κοινωνικές, φιλοσοφικές, μεταφυσικές) που αφήνει το έργο πάνω στον προσλαμβάνοντα. Αυτές με τη σειρά τους κατορθώνουν, ή όχι, να επιφέρουν τη βίωση των συναισθημάτων που στηρίζουν τη κοσμοαντίληψη που διαπερνά το ίδιο το έργο. Και εδώ το πώς, ο τρόπος έκφρασης μαζί με το τι, δηλαδή το είναι του έργου, χρειάζεται να υπερβαίνουν την καθιερωμένη, αντιγραφική νοοτροπία και τη χασμουρητική μονοτονία. Αυτή η ανάγκη προκύπτει από την επίγνωση ότι η ανθρώπινη συνείδηση διαρκώς αλλάζει παραστάσεις και συμμεταβάλλεται μαζί με τον κόσμο που την περιβάλλει, καθώς επίσης ότι ο σημερινός άνθρωπος θέλει να βρίσκει στα συγκαιρινά του έργα τη νέα παραφορά και τις νέες εμπνεύσεις που προσφυέστερα θα εκφράσουν την ψυχική φυσιογνωμία του σημερινού κόσμου.
Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι η αληθινή τέχνη ‘φυτεύει’ την ανορθόδοξη, αντισυμβατική θέση, σπάζει τα καλούπια της στενομυαλιάς και του πνευματικού επαρχιωτισμού (βλέπε άκριτου μιμητισμού) όλων των αποχρώσεων και έτσι ενοχλεί, ανησυχεί, αποδιαρθρώνει τους οικείους τρόπους θέασης των νοικοκυρούληδων της καλλιτεχνικής στερεοτυπίας. Οι φύλακες της μονομέρειας και των ‘λυτρωτικών δογματισμών’ εξεγείρονται κατά της ανατρεπτικής ατομικότητας που καταλύει τη συμμόρφωση, θέτει νέα ερωτήματα και αψηφά τις κατεστημένες αντιλήψεις. Αλλά βέβαια, όσο κι αν κάποιοι αρτηριοσκληρωτικοί αντιδρούν, ποιος θα αντικρούσει τη διαπίστωση ότι η άξια τέχνη θα τους ξεπεράσει, παραμένοντας άχρονη και παντοτινά επίκαιρη; Ο λόγος είναι ότι μόνο αυτή μας παρέχει το κορυφαίο μέτρο αξιοθεσίας της ίδιας της ζωής, που είναι η ενορατική αποκάλυψη, η άμεση, χωρίς μικροσκοπικές αναλύσεις, συγκινησιακή κατανόηση, η μόνη ικανή να συναγείρει και να κινητοποιήσει ολόκληρο το αισθητηριακό οπλισμό της συνείδησης!
Εντελώς αντίθετα με τις προσωρινές επιστημονικές παραδοχές και τις πρόσκαιρες πολιτικές ερμηνείες του σήμερα που ταχύτατα θα μεταβληθούν σε απαρχαιωμένα σκουπίδια του αύριο, ο Σαίξπηρ και ο Ρέμπραντ δεν γίνεται να εκτοπιστούν από το χρόνο όσο οι ανθρώπινες ψυχές θα δονούνται από συγκινήσεις, από εσωτερικά δράματα, από έρωτα, απληστία και φθόνο σ’ έναν ανθρώπινο κόσμο που διαρκώς αναταράζεται. Η τέχνη, και μόνο, έχει τη δύναμη να υπαγάγει το νοείν στο αληθώς είναι. Εάν δια του ανθρώπου η φύση συνειδητοποιεί την ύπαρξή της, δια της τέχνης ο άνθρωπος αποκτά επίγνωση του τραγικού μεγαλείου που συνθέτουν τα φυσικά και τα πνευματικά του όρια.
Η απάντηση, τέλος, στο ερώτημα αν υπάρχουν κοινώς αποδεκτά και απολύτως διαχρονικά κριτήρια αισθητικής αξιολόγησης φαίνεται να είναι αρνητική. Το πώς αξιολογείς συνδέεται άμεσα με τα ερωτήματα που θέτεις. Κάθε ιστορική εποχή και κάθε ατομική ιδιοσυστασία επανατονίζει ορισμένα στοιχεία ενός έργου και παραμερίζει άλλα. Κατά συνέπεια, τα συμπεράσματα των ερμηνευτών που συνάγονται επαγωγικά από το διάλογο με το κάθε έργο είναι φυσικό, εφόσον είναι ειλικρινή, να διαφέρουν μεταξύ τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι ανεκτή η ερμηνευτική αποχαλίνωση, το παραλήρημα μιας παρδαλής υπερερμηνείας. Η κριτική επικοινωνία θέλει μεθοδολογία και κάποιους όρους αναγνωρίσιμους. Η ατέλειωτη παράθεση τσιτάτων από την ψυχολογία στη γλωσσολογία και από κει στην πολιτική, συχνά παρμένων από δεύτερο και τρίτο χέρι και μάλιστα αλιευμένων στα κουτουρού μέσα από την πολτόμαζα του Ίντερνετ, σαφώς δεν είναι κριτική, αλλά μια αξιογέλαστη σύγχυση κόσμων από κάποιους εξεζητημένους που προσπαθούν να εντυπωσιάσουν τους ανίδεους.
Η ‘ηθική’ διάσταση της τέχνης
Ωστόσο, πως είναι δυνατόν να μην αναγνωρίσουμε μια άλλη σπουδαία πτυχή της τέχνης; Και μιλάμε για την ‘ηθική’ διάσταση, με την ευρύτερη φυσικά έννοια του όρου, που δεν είναι καθόλου άσχετη με την αισθητική της επίδραση. Όχι βέβαια, η τέχνη δεν επιδρά με ύφος κήνσορα ή με τρόπο κηρυγματικό: ‘διδάσκει’ διαπεραστικά, με το φυσικό ξεδίπλωμα των ανόμοιων και αντιθετικών στοιχείων που περικλείουν τα δημιουργήματά της και όχι με την προβολή κατηγορηματικών επιταγών! Αποτελεί το κέντρισμα για να στοχαστούμε τι αξίζει αυτή η ζωή, τι μας ντροπιάζει, τι μας γεμίζει περηφάνια, τι αξίζουμε εμείς για τους άλλους και τι αυτοί για μας. Όλες οι τέχνες, μα ιδίως οι τέχνες του λόγου, παρουσιάζουν τις ‘ηθικές’ επιλογές μέσα στο συνολικό περιβάλλον ενός έργου, όπου όλες οι συνάφειες είναι παρούσες και έτσι ασκούν και υφίσταται πολλαπλές αλληλεπιδράσεις. Διευρύνοντας τη φαντασία του αποδέκτη η άξια τέχνη τον καθιστά ικανό να μπαίνει στη συναισθηματική σφαίρα των άλλων ανθρώπινων πλασμάτων, να πραγματοποιεί, επομένως, τη σωτήρια μετάβαση από το εγώ στο εσύ. Έτσι καταργεί τα στεγανά της ετικετολογίας και της ρατσιστικής, κοινωνικής, σεξιστικής, οικονομικής, πνευματικής ή όποιας άλλης απορριπτικής ταξινόμησης. Χωρίς να ηθικολογεί και να ψυχολογίζει κολλώντας τις απλοϊκές ταμπελίτσες της μικρόνοιας και της προκατάληψης, συνενώνει την ανθρωπότητα αποκαλύπτοντας κυρίως τα κοινά στοιχεία της ανθρώπινης κατάστασης, υπερβαίνοντας τα απομονωτικά κιγκλιδώματα των αντιμαχόμενων και αλληλοαποκλειόμενων δογμάτων, ιδεολογιών και θρησκευμάτων, που από την ίδια τους τη φύση καλλιεργούν τα πάθη της διαίρεσης και του διχασμού των ανθρώπων.
Χωρίς να επιφέρει άμεσες, θεαματικές βελτιώσεις εξευγενισμού του ανθρώπου, εντούτοις, ενισχύει την ενσυναίσθηση, την ανθρώπινη ‘συμπάθεια’ που απελευθερώνει από τη ρηχότητα της προκατειλημμένης μομφής και της στενοκεφαλιάς. Βοηθάει τον άνθρωπο να βλέπει τις μικρές τοπικές του αγωνίες από τη σκοπιά του διαχρονικού και του οικουμενικού.
Μόνον όταν η τέχνη χάσει την ικανότητά της να αντλεί στοιχεία από το ευρύτερο ‘ηθικό’ κλίμα των επικρατουσών συνθηκών μεταπίπτει σε θεωρητική πραγματεία, απονεκρώνεται και στερεύει. Η ‘ηθική’ βίωση ενός έργου που έχει ευρεία γεωγραφική και χρονική απήχηση οξύνει την ευαισθησία, εκλεπτύνει τις δυνατότητες της συνείδησης και έτσι αυξάνει την ευκρίνεια κατανόησης των μη οικείων φαινομένων και την ακρίβεια των συνακόλουθων αξιολογήσεων. Η ‘πρωτογενής’ ικανότητα όρασης και συναίσθησης της υφής του κόσμου, που μοιάζει τώρα σαν είναι νιόβγαλτος και πρωτοφανέρωτος, δυναμώνει και ξαναζωντανεύει.
Δεν είναι λοιπόν και από μόνες τους αυτές οι επιδράσεις παράγοντες ‘ηθικής’ προαγωγής και εξυγίανσης της ανθρωπιάς;
Κατά συνέπεια, το τελικό συμπέρασμα που μπορεί να εξαχθεί από την εξέταση του ζητήματος είναι ότι η αληθινή τέχνη, ξεπερνώντας τα στενά πλαίσια των επιμέρους τοπικών και συγκαιρινών προϊδεασμών και προκαταλήψεων, ασκεί μακροπρόθεσμα αποφασιστικότερη επιρροή στον επανακαθορισμό της ‘ηθικής’ αξίας των στάσεων, των ενεργειών, των κοσμοαντιλήψεων και των ‘επιτευγμάτων’ του μονίμως αβέβαιου και απορημένου ανθρώπου.

<><><><><><><><><><><><><><><><><> 

Σπύρος Άνδρεϊτς υπηρετεί επί δεκαετίες τον χώρο της διδακτικής των Αγγλικών και ευρύτερα των Ξένων Γλωσσών, κατέχοντας συναφή ειδίκευση με μεταπτυχιακά προσόντα. Δοκιμιογραφεί από τα νεανικά του χρόνια επί θεμάτων κοινωνικών, πολιτικών, φιλοσοφικών και λογοτεχνίας. Ήδη 13 βιβλία του κυκλοφορούν στα Αγγλικά σε ηλεκτρονική, χαρτόδετη και σκληρόδετη μορφή στο AMAZON.COM https://www.amazon.com/stores/Spyros%20Andreits/author/B0CD2LHNRT

 (2 βιβλία δοκιμίων, 3 λογοτεχνικά, και 8 διδακτικής της Αγγλικής γλώσσας). 

ΤΙΤΛΟΙ ΒΙΒΛΙΩΝ ΜΑΣ ΣΤΟ ΑΜΑΖΟΝ: © Reflections Of Depth © Modern Musings On Practical Philosophy © New EFL Composition Samples © Practical Grammar Discovery © New EFL Essay Models For C1 & C2 EFL © The Collocation Atlas © Situational Functions In English © Everyday Collocations © Glimpses Through Hellenic Eyes © Martiano Reguini © Phrasal Verb Collocations © Revelatory Poems © 3000 Total Physical Commands and Responses