50 χρόνια από την «Αποκατάσταση της Δημοκρατίας»- Μεταπολίτευση

Σαν σήμερα, 50 χρόνια πριν, 24 Ιουλίου του 1974, η επτάχρονη δικτατορία κατέρρευσε  υπό το βάρος της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο και η εξουσία παραδόθηκε στους πολιτικούς…

Το χρονικό :

Η  τουρκική εισβολή στην Κύπρο κατέδειξε την τραγική κατάσταση που βρισκόταν ο Ελληνικός Στρατός, μετά από επτά χρόνια δικτατορίας. 

Το πρωί της 23ης Ιουλίου οι αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων εξέφρασαν στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, στρατηγό Φαίδωνα Γκιζίκη, την  επιτακτική ανάγκη της ανάθεσης της διακυβέρνησης της χώρας στους πολιτικούς, άποψη που μεταφέρθηκε αμέσως και στον Ιωαννίδη.

Το ίδιο μεσημέρι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κάλεσε σε σύσκεψη τους αρχηγούς  των δύο μεγαλυτέρων κομμάτων Παναγιώτη Κανελλόπουλο της ΕΡΕ και Γεώργιο Μαύρο της «Ενώσεως Κέντρου», καθώς και τους Ευάγγελο Αβέρωφ, Σπύρο Μαρκεζίνη, Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα, Στέφανο Στεφανόπουλο, Πέτρο Γαρουφαλλιά και Ξενοφών Ζολώτα. 

Στη σύσκεψη αποφασίστηκε ο σχηματισμός πολιτικής κυβέρνησης υπό τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, ο οποίος έλαβε προθεσμία έως τις 8 το βράδυ να ανακοινώσει τη σύνθεση του υπουργικού συμβουλίου. Ο Ευάγγελος Αβέρωφ προέκρινε τότε τη λύση Καραμανλή, που ζούσε αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1963. Ήρθε σε επαφή μαζί του και του ζήτησε να επιστρέψει το ταχύτερο δυνατό στην Ελλάδα.

Στις 8 το βράδυ επαναλήφθηκε η σύσκεψη με τους πολιτικούς αρχηγούς και επικυρώθηκε η απόφαση για την ανάληψη της διακυβέρνησης της χώρας από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Ο Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας Βαλερί Ζισκάρ Ντ’ Εστέν διέθεσε το προσωπικό του αεροπλάνο για την άμεση επιστροφή του Καραμανλή, ο οποίος έφθασε στο αεροδρόμιο του Ελληνικού στις 2 το πρωί της 24ης Ιουλίου κι έγινε δεκτός από ένα τεράστιο πλήθος πολιτών, που τον υποδέχθηκε ως ελευθερωτή. Στις 4 το πρωί, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίστηκε πρωθυπουργός από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας, στρατηγού Φαίδωνα Γκιζίκη.

Το μεσημέρι της ίδιας μέρας ορκίστηκε το πρώτο κλιμάκιο της κυβέρνησής του, αποτελούμενο από πολιτικά πρόσωπα της δεξιάς και του κέντρου. Ο Καραμανλής δεν συμπεριέλαβε στην «Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας» πολιτικούς της Αριστεράς, καθώς σκληροπυρηνικοί χουντικοί κατείχαν ακόμα καίρια πόστα στον κρατικό μηχανισμό. Στις 26 Ιουλίου συμπληρώθηκε η σύνθεση του υπουργικού συμβουλίου, με την ορκωμοσία του δευτέρου κλιμακίου της κυβέρνησης.

Στη συνέχεια ανακοινώθηκαν τα πρώτα μέτρα για την αποκατάσταση του δημοκρατικού πολιτεύματος: κατάργηση του στρατοπέδου της Γυάρου, απόλυση όλων των κρατουμένων, αμνήστευση όλων των πολιτικών αδικημάτων και απόδοση της ιθαγένειας στους πολίτες από τους οποίους την είχε στερήσει η δικτατορία του 1967. Χαρακτηριστική είναι και  η νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος (ΚΚΕ), όπως και των άλλων αριστερών και κομμουνιστικών κομμάτων (ΚΚΕ Εσωτερικού, ΕΚΚΕ, ΚΚΕ(μ-λ), Μ-Λ ΚΚΕ, ΕΔΕ, κλπ) και η προσπάθεια απάλυνσης των πληγών που είχαν ανοίξει οι πολιτικές διώξεις, τα βασανιστήρια, και οι ιδεολογικές διαμάχες από την περίοδο του Ελληνικού Εμφυλίου μέχρι την πτώση της Χούντας.

Καμπή υπήρξε το δημοψήφισμα του 1974 για τη μορφή του πολιτεύματος μεταξύ βασιλευομένης και αβασίλευτης δημοκρατίας με την αβασίλευτη να επικρατεί με 69,18%. Έτσι θεσπίστηκε το πολίτευμα της Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας που ισχύει μέχρι και σήμερα στην Ελλάδα.

Η Μεταπολίτευση 

Ο όρος Μεταπολίτευση έχει προκαλέσει διχογνωμία στους ιστορικούς, στους διανοούμενους και στους πολιτικούς, οι οποίοι προσπαθούν να την  οριοθετήσουν χρονικά.  Σίγουρα πάντως δεν είναι ολόκληρη η περίοδος των πενήντα ετών από την πτώση της δικτατορίας, αλλά μόνο ένα μέρος της, το χρονικό εύρος της οποίας εξαρτάται από την οπτική και την ιδεολογική προσέγγιση.  Με τη στενή έννοια του όρου πρόκειται για μια μεταβατική ιστορική περίοδο από  το ένα καθεστώς στο άλλο, την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας και την αποκατάσταση της αστικής δημοκρατίας. Με την ευρύτερη όμως έννοια εκτείνεται σε μια μακρά περίοδο που ακολούθησε τον Ιούλιο  του 1974, μία περίοδο  αποκατάστασης και κατάκτησης μεγάλων και δομικών βημάτων στην ελληνική κοινωνία, η οποία αποκτούσε κοινωνικό κράτος, δικαιώματα και ελευθερίες με μεγάλη καθυστέρηση, έχοντας πίσω της πολλές δεκαετίες πολιτικών απαγορεύσεων, καθυστερήσεων, στρεβλώσεων και διαφόρων μορφών αυταρχικών εξουσιών.

Ένας  άλλος όρος που αντιπροτάθηκε  και χρησιμοποιείται από πολλούς πολιτικούς αναλυτές για να περιγραφεί η συγκεκριμένη χρονική περίοδος είναι « Γ’ Ελληνική Δημοκρατία», όρος που διατυπώθηκε από τον Ηλία Νικολακόπουλο.

Για το τέλος της Μεταπολίτευσης, το οποίο τοποθετείται σε διαφορετικά χρονικά όρια από διάφορους αναλυτές, υπάρχουν γενικά δύο κατηγορίες θεωρήσεων. Μία «νοσταλγική» για την εποχή που χάθηκε και μία «επιθετική» που είτε διαπιστώνει το τέλος της Μεταπολίτευσης, είτε απαιτεί αυτό να έρθει. Σε κάθε περίπτωση, είτε η μεταπολίτευση τοποθετείται στα πλαίσια μιας νοσταλγίας ενός κεϋνσιανού κράτους, είτε στο πλαίσιο μίας καταγγελίας του, με στόχευση πιο νεοφιλελεύθερους/νεοσυντηρητικούς νόμους και πολιτικές, πρόκειται για μια περίοδο που παρά τα σοβαρά της ελλείμματα και την όποια κριτική, υπήρξε η ομαλότερη, δημοκρατικότερη και πλουσιότερη περίοδος στην ιστορία της Ελλάδας.