Η Ιστορική Εξέλιξη της Παλαιστινιακής Ταυτότητας και η Δυναμική των Συγκρούσεων Γράφει ο Κώστας Χ. Βασιλάκης

… Η προσπάθεια αναγωγής της (παλαιστινιακής εθνικής συνείδησης) σε βάθος αιώνων αποτελεί όχι απλά ιστορικό αναχρονισμό, αλλά δόλιο τσαρλατανισμό…

 

Η μελέτη του Μεσανατολικού ζητήματος απαιτεί μια αυστηρή διάκριση μεταξύ γεωγραφικών όρων, διοικητικών οντοτήτων και εθνικών ταυτοτήτων. Συχνά, στον δημόσιο λόγο παρατηρείται η τάση να προβάλλονται σύγχρονες εθνικές διεκδικήσεις στο απώτερο παρελθόν, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση μιας αμετάβλητης εθνικής συνεκτικότητας που δεν συνάδει με τα ιστορικά τεκμήρια.

1. Η Μετάβαση από τον Οθωμανισμό στον Εθνικισμό

Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, η περιοχή που σήμερα ορίζεται ως Ισραήλ και Παλαιστινιακά Εδάφη βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία. Στο πλαίσιο αυτό, ο πληθυσμός δεν διέθετε μια ενιαία «παλαιστινιακή» εθνική συνείδηση με τη σύγχρονη έννοια. Οι κάτοικοι αυτοπροσδιορίζονταν πρωτίστως μέσω της θρησκευτικής τους κοινότητας (millet) και της τοπικής τους καταγωγής (π.χ. Ιεροσολυμίτες, Γαζαίοι).

Ο όρος “Παλαιστίνη” χρησιμοποιούνταν από τη Δύση και την οθωμανική διοίκηση ως γεωγραφικός προσδιορισμός και όχι ως περιγραφή ενός διακριτού έθνους. Η παλαιστινιακή εθνική ταυτότητα είναι ένα πολύ σύγχρονο φαινόμενο, το οποίο άρχισε να διαμορφώνεται ως αντίδραση σε δύο παράγοντες:

• Την άνοδο του Σιωνιστικού κινήματος και την εβραϊκή μετανάστευση.
• Τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την επιβολή της Βρετανικής Εντολής (1920-1948), η οποία δημιούργησε για πρώτη φορά συγκεκριμένα πολιτικά σύνορα.

2. Η Διπλωματική Πολυπλοκότητα της Βρετανικής Εντολής

Η βρετανική πολιτική κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου χαρακτηρίστηκε από αντικρουόμενες υποσχέσεις. Η Διακήρυξη Μπάλφουρ (1917) εξέφραζε την υποστήριξη για μια «εβραϊκή εθνική εστία», θέτοντας όμως ως προϋπόθεση τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των μη εβραϊκών κοινοτήτων. Παράλληλα, οι υποσχέσεις προς την αραβική πλευρά για ένα μεγάλο ανεξάρτητο κράτος παρέμεναν γεωγραφικά ασαφείς.

Η αποτυχία ίδρυσης ενός Παναραβικού Βασιλείου στη Δαμασκό το 1920 ανάγκασε τις αραβικές ελίτ της περιοχής να εστιάσουν στην Παλαιστίνη ως ξεχωριστή πολιτική οντότητα. Επομένως, η παλαιστινιακή εθνική συνείδηση δεν είναι προϊόν αιώνων, αλλά μια πολιτική κρυστάλλωση του μεσοπολέμου.

3. Το Σχέδιο Διανομής (1947) και η Πληθυσμιακή Πραγματικότητα

Το 1947, η απόφαση του ΟΗΕ για τη δημιουργία δύο κρατών βασίστηκε σε δημογραφικά και γεωγραφικά δεδομένα της εποχής. Ενώ οι Άραβες υπερτερούσαν αριθμητικά, η εβραϊκή πλευρά διέθετε πιο οργανωμένες διοικητικές δομές. Η απόρριψη του σχεδίου από την αραβική ηγεσία οδήγησε στον πόλεμο του 1948.

Είναι κρίσιμο να επισημανθεί ότι η προσφυγική κρίση που ακολούθησε (Νάκμπα) δεν ήταν ένα απομονωμένο γεγονός. Παράλληλα με τη φυγή περίπου 700.000 Παλαιστινίων, σημειώθηκε μια αντίστοιχη, συχνά βίαιη, έξοδος περίπου 800.000 Εβραίων από αραβικές χώρες (Ιράκ, Αίγυπτος, Υεμένη κ.α.) προς το κράτος του Ισραήλ. Αυτή η «διπλή προσφυγιά» συχνά αποσιωπάται σε μονομερείς ιστορικές αφηγήσεις.

4. Η Κρυστάλλωση της Εθνικής Ταυτότητας μετά το 1967

Η σύγχρονη παλαιστινιακή ταυτότητα, ως «αμιγής εθνική συνοχή», ολοκληρώθηκε μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών (1967). Η κατάληψη της Δυτικής Όχθης (που διοικούνταν από την Ιορδανία) και της Γάζας (από την Αίγυπτο) από το Ισραήλ, οδήγησε στην αυτονόμηση του παλαιστινιακού κινήματος.

Η ίδρυση και η άνοδος της PLO (Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης) μετέτρεψε τον παλαιστινιακό αγώνα από «προσφυγικό ζήτημα» σε «εθνικό απελευθερωτικό κίνημα». Η ρητορική περί εθνικής συνείδησης πολλών αιώνων αποτελεί ένα κλασικό παράδειγμα “invented tradition” (επινοημένης παράδοσης), εργαλείο χρήσιμο για ένα νεωτερικό έθνος-κράτος στην προσπάθειά του να νομιμοποιήσει τις εδαφικές του διεκδικήσεις.

5. Σύγχρονες Νομικές και Πολιτικές Παράμετροι

Στο σημερινό πλαίσιο, η συζήτηση για τους εποικισμούς και τη θανατική ποινή συχνά διανθίζεται με ανακρίβειες.

• Θανατική Ποινή: Παρά τη σκληρή ρητορική ορισμένων πολιτικών πτερύγων, το Ισραήλ διατηρεί τη θανατική ποινή μόνο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας (γενοκτονία) και προδοσία σε καιρό πολέμου. Η μοναδική εκτέλεση στην ιστορία του ήταν αυτή του Άντολφ Άιχμαν το 1962. Οι πρόσφατες προτάσεις για επέκτασή της σε τρομοκρατικές ενέργειες παραμένουν στο επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης και δεν αποτελούν εθνοτικά προσωποποιημένο νόμο. Μέχρι σήμερα, 7 Μαΐου 2026, το νομοσχέδιο έχει περάσει από προκαταρκτικά στάδια στην Κνέσετ (Βουλή), αλλά η οριστική εφαρμογή του αντιμετωπίζει τεράστια εμπόδια από το Ανώτατο Δικαστήριο και τις υπηρεσίες ασφαλείας (Shin Bet), οι οποίες προειδοποιούν ότι οι εκτελέσεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κύμα απαγωγών Ισραηλινών για αντίποινα.
• Δημογραφική Ισορροπία: Οι τρέχουσες εκτιμήσεις δείχνουν μια οριακή δημογραφική ισορροπία μεταξύ Εβραίων και Αράβων στην περιοχή μεταξύ του Ιορδάνη ποταμού και της Μεσογείου με τις δύο πληθυσμιακές ομάδες να κυμαίνονται μεταξύ 7 και 7,5 εκατομμυρίων, καθιστώντας την περιοχή μια «διεθνική» πραγματικότητα de facto, ανεξάρτητα από τα πολιτικά σύνορα. Αυτή η πραγματικότητα καθιστά τη λύση των δύο κρατών νομικά επιβεβλημένη από τον ΟΗΕ, αλλά πρακτικά δύσκολη λόγω της de facto προσάρτησης εδαφών μέσω των εποικισμών.

Επιλογικά, η παλαιστινιακή εθνική συνείδηση είναι ένα σχετικά πρόσφατο νεωτερικό φαινόμενο, προϊόν των γεωπολιτικών ανακατατάξεων του 20ού αιώνα. Η προσπάθεια αναγωγής της σε βάθος αιώνων αποτελεί όχι απλά ιστορικό αναχρονισμό, αλλά δόλιο τσαρλατανισμό. Η κατανόηση της σύγκρουσης απαιτεί την αποδοχή ότι και οι δύο πλευρές έχουν διαμορφώσει τις εθνικές τους ταυτότητες μέσα από τη σύγκρουση, την προσφυγιά και τη διεκδίκηση της ίδιας ιστορικής γης, χωρίς όμως αυτό να δικαιολογεί την παραποίηση και την παραχάραξη των ιστορικών αφετηριών.