Ο «Τουρισμός της Συνείδησης»: Γιατί η Επιλογή Προορισμού Είναι η Νέα Πολιτική Ψήφος Του Σπύρου Άνδρεϊτς

… αναδύεται ένα επιτακτικό καθήκον: το συνειδητό μποϊκοτάζ των αυταρχικών και απολυταρχικών καθεστώτων…

Για δεκαετίες, το ταξίδι στο εξωτερικό θεωρούνταν μια πράξη καθαρά ψυχαγωγική, μια προσωρινή απόδραση από την καθημερινότητα, μια αναζήτηση για εξωτικά τοπία, ιστορικά μνημεία και γαστρονομικές εμπειρίες. Ο τουρίστας ήταν ένας ουδέτερος παρατηρητής, ένας περαστικός που άφηνε το πορτοφόλι του σε μια ξένη χώρα και έπαιρνε μαζί του αναμνήσεις και φωτογραφίες. Στον σύγχρονο, όμως, παγκοσμιοποιημένο κόσμο, αυτή η ρομαντική ουδετερότητα έχει πεθάνει. Σήμερα, η επιλογή τουριστικού προορισμού δεν είναι απλώς μια ατομική καταναλωτική απόφαση. Είναι μια βαθιά πολιτική και ηθική πράξη.

Για κάθε πολίτη του κόσμου που πιστεύει στις δημοκρατικές ελευθερίες, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στο κράτος δικαίου –πέρα και πάνω από κομματικές περιχαρακώσεις ή εγχώριες πολιτικές προτιμήσεις– αναδύεται ένα επιτακτικό καθήκον: το συνειδητό μποϊκοτάζ των αυταρχικών και απολυταρχικών καθεστώτων. Η άρνηση να επισκεπτόμαστε ως τουρίστες χώρες όπου κυριαρχεί η ανεξέλεγκτη άσκηση εξουσίας δεν είναι μια γραφική πράξη ακτιβισμού, αλλά το πιο ισχυρό, άμεσο και ειρηνικό όπλο που διαθέτει ο σύγχρονος δημοκρατικός άνθρωπος ενάντια στην καταπίεση.

Η Ψευδαίσθηση της «Απολιτικής» Χαλάρωσης

Το βασικό επιχείρημα όσων υπερασπίζονται το δικαίωμα να ταξιδεύουν οπουδήποτε είναι η αποσύνδεση του λαού μιας χώρας από την κυβέρνησή του. «Επισκέπτομαι τη χώρα για την ιστορία της και τους ανθρώπους της, όχι για τον δικτάτορά της», ακούγεται συχνά. Πρόκειται για μια βολική αυταπάτη. Στα απολυταρχικά καθεστώτα, ο τουρισμός δεν είναι μια ανεξάρτητη ιδιωτική πρωτοβουλία: είναι μια βαριά κρατικά ελεγχόμενη βιομηχανία.

Όταν ένας τουρίστας πληρώνει για βίζα, διαμένει σε μεγάλα ξενοδοχειακά συγκροτήματα (τα οποία συχνά ανήκουν απευθείας στο κράτος, στον στρατό ή σε ολιγάρχες φίλα προσκείμενους στο καθεστώς), χρησιμοποιεί τις κρατικές αεροπορικές εταιρείες και πληρώνει φόρους κατανάλωσης, χρηματοδοτεί άμεσα τον μηχανισμό της καταστολής. Τα «σκληρά» ξένα νομίσματα που εισρέουν μέσω του τουρισμού δεν φτάνουν ποτέ στον μέσο καταπιεσμένο πολίτη. Αντίθετα, μετατρέπονται σε σφαίρες για τα σώματα ασφαλείας, σε συστήματα ψηφιακής παρακολούθησης των αντιφρονούντων, σε μισθούς για τους προπαγανδιστές του καθεστώτος και σε πολυτελή διαβίωση για την άρχουσα ελίτ.

Επομένως, η επίσκεψη σε μια τέτοια χώρα αποτελεί μια έμμεση οικονομική ένεση στο ίδιο το σύστημα που στερεί από τους γηγενείς τις βασικές τους ελευθερίες. Ο τουρίστας, άθελά του, γίνεται συνένοχος και χρηματοδότης του αυταρχισμού.

Το Ξέπλυμα Μέσω του Τουρισμού (Travel–Washing)

Τα σύγχρονα αυταρχικά καθεστώτα έχουν εξελίξει την προπαγάνδα τους σε επιστήμη. Γνωρίζουν καλά ότι η διεθνής απομόνωση κοστίζει. Για τον λόγο αυτό, χρησιμοποιούν τον τουρισμό ως ένα εργαλείο «ξεπλύματος» της δημόσιας εικόνας τους (μια πρακτική γνωστή διεθνώς ως travel–washing ή sport–washing όταν συνδυάζεται με μεγάλα αθλητικά γεγονότα).

Δημιουργώντας υπερπολυτελείς «φούσκες» για τους ξένους επισκέπτες –όπου το αλκοόλ ρέει άφθονο, οι υποδομές είναι άψογες και η ασφάλεια εγγυημένη– τα καθεστώτα αυτά επιχειρούν να δείξουν στο εξωτερικό ένα πρόσωπο σταθερότητας, κοσμοπολιτισμού και προόδου. Πίσω όμως από τις λαμπερές βιτρίνες των πεντάστερων resort και των ανακαινισμένων αρχαιολογικών χώρων, κρύβονται γεμάτες φυλακές, φιμωμένα μέσα ενημέρωσης, βασανιστήρια και πλήρης απουσία της Δικαιοσύνης.

Όταν εκατομμύρια δημοκρατικοί πολίτες συρρέουν σε αυτούς τους προορισμούς, νομιμοποιούν ηθικά αυτά τα καθεστώτα. Δίνουν το σήμα ότι «όσο η εξυπηρέτηση είναι καλή και ο καιρός ζεστός, δεν μας ενδιαφέρει τι κάνετε στους πολίτες σας». Αυτή η ηθική απάθεια είναι το μεγαλύτερο δώρο για κάθε τύραννο.

Η Δύναμη της «Δημοκρατικής Επιλεκτικότητας»

Η αντίσταση σε αυτή την κατάσταση δεν απαιτεί βία ούτε περίπλοκες γεωπολιτικές στρατηγικές. Απαιτεί απλώς αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε «Δημοκρατική Επιλεκτικότητα».

«Η ελευθερία δεν είναι δωρεάν, και η προάσπισή της απαιτεί μερικές φορές μικρές, προσωπικές θυσίες. Το να αλλάξεις το πλάνο των καλοκαιρινών σου διακοπών επειδή αρνείσαι να στηρίξεις μια απολυταρχική τυραννία είναι το ελάχιστο δείγμα αλληλεγγύης προς εκείνους που στερούνται το δικαίωμα να επιλέγουν τη ζωή τους».

Σκεφτείτε τον αντίκτυπο που θα είχε αν ένα σημαντικό ποσοστό των πολιτών των δυτικών δημοκρατιών αποφάσιζε συντονισμένα να γυρίσει την πλάτη σε αυταρχικούς προορισμούς. Οι οικονομικές απώλειες για τα καθεστώτα αυτά θα ήταν τεράστιες, αναγκάζοντάς τα, αν μη τι άλλο, να επανεξετάσουν τη σκληρότητα των πολιτικών τους προκειμένου να μην χάσουν μια ζωτική πηγή εσόδων. Το ιστορικό παράδειγμα του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική απέδειξε ότι το διεθνές πολιτιστικό, αθλητικό και τουριστικό μποϊκοτάζ μπορεί να γονατίσει ακόμη και τα πιο σκληρά συστήματα διακρίσεων.

Μια Οικουμενική Αξία Πάνω από Κόμματα

Το πιο ελπιδοφόρο στοιχείο αυτής της στάσης είναι ότι δεν γνωρίζει ιδεολογικά σύνορα. Είτε κάποιος αυτοπροσδιορίζεται ως συντηρητικός, είτε ως φιλελεύθερος, είτε ως σοσιαλιστής, η πίστη στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στην ελευθερία της έκφρασης αποτελεί το κοινό έδαφος. Ο αυταρχισμός δεν έχει ιδεολογικό χρώμα. Υπάρχει τόσο σε ακροδεξιές στρατιωτικές χούντες όσο και σε ολοκληρωτικά ψευδο-αριστερά καθεστώτα ή θρησκευτικές θεοκρατίες.

Η άρνηση χρηματοδότησης της τυραννίας είναι μια οικουμενική στάση ευθύνης. Είναι η έμπρακτη απόδειξη ότι η δημοκρατία δεν είναι μια λέξη που θυμόμαστε μόνο στις κάλπες της δικής μας χώρας, αλλά μια ζωντανή αξία που καθορίζει τη συμπεριφορά μας ως παγκόσμιων πολιτών.

Η Εναλλακτική: Στήριξη στις Αναδυόμενες Δημοκρατίες

Το μποϊκοτάζ των απολυταρχικών κρατών έχει και μια άλλη, θετική όψη. Στρέφοντας το τουριστικό ενδιαφέρον και τα χρήματά μας σε χώρες που, παρά τις οικονομικές ή κοινωνικές τους δυσκολίες, προσπαθούν να διατηρήσουν ή να οικοδομήσουν δημοκρατικούς θεσμούς, προσφέρουμε μια τεράστια αναπτυξιακή βοήθεια.

Υπάρχουν δεκάδες αναπτυσσόμενες χώρες στον κόσμο που σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, έχουν ελεύθερο τύπο και διεξάγουν τίμιες εκλογές, αλλά συχνά παραμερίζονται από τους τουριστικούς κολοσσούς. Επιλέγοντας αυτούς τους προορισμούς, ανταμείβουμε τη δημοκρατική πρόοδο και στέλνουμε ένα ξεκάθαρο μήνυμα στην παγκόσμια αγορά: η ελευθερία είναι ελκυστική και κερδοφόρα.

Η σύγκριση των δύο αυτών επιλογών αποκαλύπτει το βαθύ χάσμα στο αποτύπωμα που αφήνει ο ταξιδιώτης. Από τη μία πλευρά, η επίσκεψη σε αυταρχικά καθεστώτα μεταφράζεται σε άμεση χρηματοδότηση των κατασταλτικών μηχανισμών και της κρατικής προπαγάνδας, οδηγώντας αναπόφευκτα στη νομιμοποίηση της τυραννίας και στο ηθικό «ξέπλυμα» του συστήματος. Από την άλλη πλευρά, η επιλογή δημοκρατικών ή αναδυόμενων χωρών ενισχύει άμεσα την τοπική κοινωνία και τις ελεύθερες, ανεξάρτητες επιχειρήσεις, λειτουργώντας ως μια έμπρακτη επιβράβευση και θωράκιση των πολιτικών ελευθεριών των ανθρώπων τους.

Επιμύθιο: Η Ευθύνη του Ταξιδιώτη

Το να ταξιδεύεις ελεύθερα είναι ένα προνόμιο που κερδήθηκε με αγώνες και αίμα. Είναι ειρωνικό, αν όχι υποκριτικό, να χρησιμοποιούμε αυτή την ελευθερία που μας παρέχουν οι δικές μας δημοκρατικές κοινωνίες για να πάμε να απολαύσουμε τις διακοπές μας σε μέρη όπου οι ντόπιοι πολίτες φυλακίζονται για μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή για μια ειρηνική διαμαρτυρία στον δρόμο.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα ανοίξουμε έναν ταξιδιωτικό οδηγό ή θα αναζητήσουμε αεροπορικά εισιτήρια, ας μην κοιτάξουμε μόνο τις τιμές των ξενοδοχείων ή την ομορφιά των παραλιών. Ας ρίξουμε μια ματιά και στους δείκτες ελευθερίας της χώρας του προορισμού μας. Το διαβατήριό μας είναι η δύναμή μας. Ας μην το σφραγίζουμε με τη σιωπή και τη συνενοχή μας. Η αποχή από τον τουρισμό του αυταρχισμού είναι η ελάχιστη, αλλά πιο ηχηρή δήλωση ότι η ανθρώπινη ελευθερία δεν ανταλλάσσεται με κανένα All-Inclusive πακέτο διακοπών.