Η Ηθική Αυτονομία ως Οχυρό της Ανθρωπότητας: Μια Απάντηση στον Βιολογικό Ντετερμινισμό Του Σπύρου Άνδρεϊτς

Στη σύγχρονη εποχή, μια νέα και φαινομενικά «αντικειμενική» αφήγηση αναδύεται στα εργαστήρια και τις θεωρητικές συζητήσεις: η ιδέα ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά, από την πιο ευγενή θυσία έως το πλέον στυγερό έγκλημα, δεν είναι παρά το τελικό προϊόν μιας περίπλοκης εξίσωσης νευροβιολογικών προδιαθέσεων. Αν και αυτή η προσέγγιση ενδύεται τον μανδύα της επιστημονικής εγκυρότητας, στην πραγματικότητα προωθεί μια επικίνδυνη οντολογική υποβάθμιση του ανθρώπου. Αντιμετωπίζοντας τον χαρακτήρα ως «πιστό αντικαθρέφτισμα» των γονιδίων και το έγκλημα ως «σύμπτωμα», αφαιρούμε από το άτομο την ιδιότητα του ηθικού υποκειμένου, μετατρέποντάς το από πρόσωπο σε μια παθητική μαριονέτα, ένα νευρόσπαστο πιόνι τυφλών δυνάμεων.

Το Σφάλμα της Αναγωγής: Ο Εγκέφαλος δεν είναι το Πρόσωπο

Η κεντρική παραδοχή ότι η απανθρωπιά μπορεί να αναχθεί σε μια εγκεφαλική «ασθένεια» αποτελεί μια μορφή ψευδο-επιστημονικού αναγωγισμού (reductionism). Η νευροεπιστήμη μπορεί πράγματι να χαρτογραφήσει ποιες περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται κατά τη διάρκεια μιας παρόρμησης, όμως η απλή συσχέτιση δεν ισούται ποτέ με αιτιώδη συνάφεια. Υπάρχει μια θεμελιώδης κατηγορική σύγχυση εδώ: η σύγχυση ανάμεσα στη νευρωνική ενεργοποίηση και την ηθική απόφαση.

Το γεγονός ότι μια απόφαση συνοδεύεται από διεργασίες στον προμετωπιαίο φλοιό δεν εξηγεί το νόημα της απόφασης, ακριβώς όπως η μέτρηση των δονήσεων μιας χορδής δεν εξηγεί την ομορφιά μιας μουσικής συμφωνίας. Η ανθρώπινη πράξη διαμεσολαβείται από τη συνείδηση και τη βούληση. Με απλά λόγια, η κάθε μας ενέργεια δεν «εκκρίνεται» από τον εγκέφαλο όπως η χολή από το συκώτι. Η προσπάθεια ιατρικοποίησης της ηθικής είναι, στην ουσία, μια απόπειρα κατάργησης της αρετής. Αν ο κακός δεν ευθύνεται για την κακία του λόγω βιολογικής «βλάβης», τότε ούτε ο ήρωας αξίζει το μεγαλείο του. Με αυτήν τη λογική και οι δύο καταλήγουν να είναι απλώς καλά ή κακά ρυθμισμένες «ρομποτικές» μηχανές.

Η Ακύρωση του Χαρακτήρα και η Διάλυση της Ευθύνης

Ο βιολογικός ντετερμινισμός υποθέτει ότι αν γνωρίζουμε όλες τις βιολογικές αιτίες, κατέχουμε και την ερμηνεία της πράξης. Αυτό όμως ισχύει μόνο για τα κλειστά φυσικά συστήματα, όχι για όντα που αναστοχάζονται. Ο άνθρωπος δεν αντιδρά απλώς σε ερεθίσματα, αλλά τα ερμηνεύει, για να κρίνει αν αυτά όντως αποτελούν αποχρώντες λόγους δράσης. Η μετάβαση από το «μου συμβαίνει κάτι» στο «το θεωρώ ικανό λόγο για να πράξω» είναι το σημείο όπου γεννιέται η ελευθερία.

Η ευθύνη δεν είναι μια αυθαίρετη κοινωνική σύμβαση, αλλά η προϋπόθεση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αναγνωρίζοντας σε κάποιον την ευθύνη των πράξεών του, τον αναγνωρίζουμε ως ίσο, ως ένα ον ικανό για αυτοκαθορισμό. Αν αντιμετωπίσουμε τον παραβάτη ως «ασθενή» που χρειάζεται «ρύθμιση», τον υποβιβάζουμε στην κατάσταση του ανηλίκου ή ενός  πλάσματος που έχει το ακαταλόγιστο. Χωρίς ευθύνη, η έννοια της δικαιοσύνης εκφυλίζεται σε απλή διαχείριση κινδύνου και ο άνθρωπος παύει να είναι πρόσωπο.

Ο Κίνδυνος του Θεραπευτικού Αυταρχισμού

Επιπλέον, η μετατόπιση της ευθύνης από το άτομο στην Πολιτεία, με την πρόφαση ότι η τελευταία πρέπει να προσφέρει «νόημα» ή «θεραπεία», ανοίγει την κερκόπορτα σε έναν ανησυχητικό θεραπευτικό αυταρχισμό. Όταν το έγκλημα μετατρέπεται σε σύμπτωμα, οι φυλακές αντικαθίστανται από κοινωνικά «νοσηλευτήρια» αόριστης διάρκειας.

Εδώ ελλοχεύει ένας θανάσιμος κίνδυνος: Ποιος ορίζει το «φυσιολογικό» και ποιο νόημα ζωής είναι το «ορθό»; Αν η εξουσία αποκτήσει το μονοπώλιο του καθορισμού του «υγιούς ανθρώπινου τύπου», τότε κάθε παρέκκλιση ή ελεύθερη επιλογή μπορεί να βαφτιστεί «δυσλειτουργία» προς αποκατάσταση. Η ιστορία διδάσκει ότι κάθε φορά που η ελευθερία θεωρήθηκε παθολογία, ο ολοκληρωτισμός δεν άργησε να ακολουθήσει.

Η Φυσιοκρατική Πλάνη και η Εξελικτική Δικαιολόγηση

Τελευταία ακούγεται το επιχείρημα ότι η χαμηλή ενσυναίσθηση ή η επιθετικότητα είχαν εξελικτική χρησιμότητα στο παρελθόν, προσφέροντας έτσι μια έμμεση δικαιολογία στους «παλιοχαρακτήρες». Πρόκειται για την κλασική «φυσιοκρατική πλάνη»: το να συνάγουμε το «δέον» (πώς πρέπει να ζούμε) από το «είναι» (πώς εξελιχθήκαμε).

Η εξέλιξη εξηγεί την επιβίωση, όχι την ηθική  νομιμοποίηση. Ο πολιτισμός είναι ακριβώς η διαδικασία υπέρβασης των βιολογικών επιταγών. Αν η βιολογία «δεν έχει πρόβλημα» με τη βία, ο πολιτισμός οφείλει να έχει, διότι ο σκοπός του δεν είναι η αναπαραγωγική αποδοτικότητα, αλλά να προστατεύσει τους ανθρώπους από τη δική τους επιθετικότητα.  Ενώ η φύση μάς δίνει τα εργαλεία για να επιβιώσουμε (φαγητό, ύπνο, αναπαραγωγή), ο πολιτισμός ξεκινά ακριβώς εκεί που τελειώνει η ανάγκη. Σκοπός του είναι να δώσει νόημα στην ύπαρξη. Μετατρέπει το «ζην» σε «ευ ζην». Επομένως, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να ζούμε όπως παραγγέλλουν κάποια γονίδιά μας, αλλά όπως επιτάσσει ο λόγος και η ηθική συμβίωση.

Η Ελευθερία ως Ικανότητα Αυτο–υπέρβασης

Το ισχυρότερο επιχείρημα ενάντια στον ντετερμινισμό είναι η καθημερινή εμπειρία της αυτο-συγκράτησης. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ον που μπορεί να αναβάλει μια παρόρμηση, να επιλέξει ανάμεσα σε αντικρουόμενα κίνητρα και να πράξει ενάντια στο ένστικτο της ατομικής επιβίωσης για χάρη μιας αξίας.

Αυτό που οι ντετερμινιστές ονομάζουν «αστάθμητο παράγοντα» στην ανάλυσή τους, εμείς οφείλουμε να το ονομάσουμε με το πραγματικό του όνομα: Ελεύθερη Βούληση. Η ελευθερία δεν σημαίνει απουσία αιτίων, αλλά την ικανότητα να ιεραρχείς τα αίτια μέσα σε ένα συνειδητό πλαίσιο. Δύο άνθρωποι με την ίδια ακριβώς βιολογική προδιάθεση και τις ίδιες κοινωνικές συνθήκες μπορούν να πάρουν διαμετρικά αντίθετους δρόμους. Αυτή η μεταβλητότητα δεν είναι βέβαια σφάλμα του συστήματος. Είναι η απόδειξη ότι ο άνθρωπος μπορεί να επιλέγει την κάθε πράξη του.
Επιπρόσθετα, ας μην ξεχνάμε και το νεότερο πέπλο της επιγενετικής. Η επιγενετική απέδειξε ότι το DNA είναι περισσότερο σαν ένα πιάνο και το περιβάλλον (διατροφή, στρες, βιώματα) είναι ο πιανίστας. Το πιάνο έχει συγκεκριμένα πλήκτρα, αλλά το ποια θα πατηθούν και πόσο δυνατά, εξαρτάται από τον παίκτη. Η επιγενετική βέβαια δεν καταργεί την αιτιότητα (κάθε αποτέλεσμα έχει μια αιτία), αλλά καταργεί τη ανένδοτη μοιρολατρία. Μας λέει ότι η βιολογία μας δεν είναι ένα κλειστό βιβλίο, αλλά ένα κείμενο που ξαναγράφεται διαρκώς. Αν ο ντετερμινισμός είναι ένας ευθύγραμμος δρόμος, η επιγενετική είναι ένας χάρτης με άπειρες διακλαδώσεις που εξαρτώνται από το πού θα στρίψουμε το τιμόνι.

Επιμύθιο: Χωρίς Ευθύνη δεν υπάρχει Άνθρωπος

Η θεώρηση του ανθρώπου ως νευροβιολογικού αυτόματου μπορεί να προσφέρει μια αυταπάτη επιστημονικής δήθεν ανακουφίσεως από το βάρος των επιλογών μας, αλλά το τίμημα είναι η ίδια μας η υπόσταση. Αν αποδεχθούμε ότι οι πράξεις μας είναι απλώς συμπτώματα, παύουμε να είμαστε δρώντα υποκείμενα και γινόμαστε ενεργούμενα ανδρείκελα βιολογικών αυτοματισμών.

Η κοινωνία μας δεν χρειάζεται περισσότερη ιατρικοποίηση της συμπεριφοράς, αλλά μια ισχυρότερη επαναβεβαίωση της ατομικής ευθύνης. Η ηθική αυτονομία δεν είναι μια μεταφυσική πολυτέλεια, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζεται η παιδεία, η δημοκρατία και ο πολιτισμός. Μόνο αναγνωρίζοντας στον άνθρωπο την ικανότητα να είναι υπεύθυνος για το «κακό», του αναγνωρίζουμε ταυτόχρονα και τη μεγαλειώδη δυνατότητα να επιλέγει το «καλό». Εν τέλει, δηλαδή, είμαστε οι σταθμισμένες επιλογές μας, κι όχι οι αυτοματισμοί των νευρώνων μας.