Το Χαμένο Θαύμα; Πού Πηγαίνει Η Υπερβατική Αθωότητα Της Βρεφικής Ηλικίας; Του Σπύρου Άνδρεϊτς

…Αυτή η κατάσταση γεννά μια ψυχολογική αίσθηση ωκεάνιας ενότητας με το παν…

 

Η εικόνα ενός μωρού δέκα μηνών που σας κοιτάζει κατάματα, χαμογελώντας με μια ενέργεια γεμάτη ενθουσιασμό, αγνότητα και παντελή έλλειψη δόλου, είναι μια από τις πιο συγκλονιστικές εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτό το βλέμμα, απαλλαγμένο από προκαταλήψεις και κοινωνικές μάσκες, προκαλεί συχνά ένα αίσθημα έκστασης στον παρατηρητή. Πρόκειται για μια σχεδόν μυστικιστική εμπειρία αυτο-υπέρβασης, όπου τα όρια ανάμεσα στον εαυτό μας και τον κόσμο μοιάζουν να διαλύονται.

Ωστόσο, αυτή η σκηνή γεννά αναπόφευκτα ένα βαθύ, υπαρξιακό ερώτημα: Πού πηγαίνει αυτό το απίθανο θαύμα καθώς το παιδί μεγαλώνει και εντάσσεται σταδιακά στις τριβές της καθημερινότητας; Παραμένει άραγε κάποιο ζωντανό ψήγμα αυτού του υπερβατικού συναισθήματος κατά την ενηλικίωση ή χάνεται για πάντα μέσα στον θόρυβο της κοινωνικής συμβίωσης;

Το Ταξίδι από την Ενότητα στον Διαχωρισμό

Για να κατανοήσουμε πού κρύβεται αυτή η αθωότητα, πρέπει να εξετάσουμε τη ριζική αρχιτεκτονική μεταβολή που υφίσταται ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Ένα βρέφος δέκα μηνών δεν έχει ακόμη κατασκευάσει αυτό που ονομάζουμε «εγώ» ή μια άκαμπτη αίσθηση ενός ξεχωριστού εαυτού. Όταν σας κοιτάζει, δεν υπάρχει φίλτρο, υπολογισμός, παρελθόν ή μέλλον. Υπάρχει μόνο η απόλυτη, καθαρή ύπαρξη στο παρόν.

Καθώς το παιδί μεγαλώνει, η αγνότητα αυτή δεν εξαφανίζεται με την κυριολεκτική έννοια. Αντίθετα, παραμερίζεται από τους απαραίτητους μηχανισμούς επιβίωσης. Το παιδί μαθαίνει όρια, αναπτύσσει άμυνες και υιοθετεί κοινωνικούς ρόλους. Αυτή η εκστατική ανοιχτότητα καλύπτεται σταδιακά από ένα σκληρό, προστατευτικό κέλυφος ταυτότητας, το οποίο είναι απαραίτητο για την πλοήγηση στον κόσμο.

Η Ψυχολογική Γέννηση του «Εγώ»

Ο Ελβετός ψυχολόγος Ζαν Πιαζέ (Jean Piaget) χαρτογράφησε με ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά χτίζουν τα νοητικά τους μοντέλα για την πραγματικότητα. Στην ηλικία των δέκα μηνών, ένα μωρό βρίσκεται στο λεγόμενο Αισθησιοκινητικό Στάδιο. Σε αυτό το πρώιμο επίπεδο ανάπτυξης, τα βρέφη βιώνουν μια κατάσταση απόλυτου εγωκεντρισμού. Ο όρος αυτός δεν σημαίνει ότι είναι φιλάρεσκα ή εγωιστικά, αλλά ότι αδυνατούν βιολογικά να διαχωρίσουν το «εγώ» από το «περιβάλλον».

Για ένα νεαρό βρέφος, η μητέρα, ο φροντιστής, τα παιχνίδια και ο ίδιος του ο εαυτός αποτελούν μια ενιαία, ρευστή και συνεχή ροή εμπειρίας. Ωστόσο, γύρω στους 8 με 12 μήνες, το μωρό αρχίζει να κατακτά την Μονιμότητα του Αντικειμένου – τη συνειδητοποίηση, δηλαδή, ότι οι άνθρωποι και τα πράγματα συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν δεν τα βλέπει.

Αυτή είναι η ψυχολογική γέννηση του ξεχωριστού εαυτού. Τη στιγμή που το βρέφος αντιλαμβάνεται ότι «αυτός ο άνθρωπος υπάρχει ανεξάρτητα από μένα», συμβαίνει η μεγάλη αναστροφή στον καθρέφτη: «Άρα, υπάρχω κι εγώ ανεξάρτητα από αυτόν». Οι πρώτες διαχωριστικές γραμμές έχουν πλέον χαραχθεί.

Λίγο αργότερα, ο Γάλλος ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν (Jacques Lacan) αναγνώρισε ένα ακόμη κρίσιμο ορόσημο, το οποίο ονόμασε Το Στάδιο του Καθρέφτη. Όταν ένα νήπιο αναγνωρίζει για πρώτη φορά το είδωλό του στον καθρέφτη, βιώνει ένα δημιουργικό σοκ. Βλέπει μια ολοκληρωμένη, συνεκτική εικόνα του εαυτού του, την ίδια στιγμή που εσωτερικά αισθάνεται ακόμη ως ένα χαοτικό, ασυντόνιστο σύνολο παρορμήσεων και αισθήσεων. Για να γεφυρώσει αυτό το χάσμα, το παιδί ταυτίζεται με αυτή την εξωτερική εικόνα. Αυτό αποτελεί το θεμέλιο του εγώ: μια νοητική κατασκευή, μια ιστορία που αρχίζουμε να λέμε στον εαυτό μας για το ποιοι είμαστε, βασισμένη στο πώς φαινόμαστε στα μάτια των άλλων.

Η Νευροεπιστήμη του «Φίλτρου»

Η σύγχρονη νευροαπεικόνιση προσφέρει μια καθαρή ματιά στο γιατί η βρεφική εμπειρία μοιάζει τόσο υπερβατική σε σύγκριση με την ενήλικη συνείδηση. Ο εγκέφαλος ενός βρέφους διαθέτει δισεκατομμύρια περισσότερες συναπτικές συνδέσεις από αυτόν ενός ενήλικα, ενώ στερείται των ανασταλτικών νευροδιαβιβαστών που κρατούν τον ενήλικο εγκέφαλο αυστηρά κατηγοριοποιημένο.

Η διακεκριμένη νευροεπιστήμονας Άλισον Γκόπνικ (Alison Gopnik) περιγράφει τη βρεφική συνείδηση ως «συνείδηση του φαναριού» (lantern consciousness), σε αντίθεση με την ενήλικη «συνείδηση του προβολέα» (spotlight consciousness). Ο ενήλικας εστιάζει έντονα σε ένα πράγμα και αγνοεί όλα τα υπόλοιπα για να φέρει εις πέρας μια εργασία. Το μωρό, αντίθετα, προσλαμβάνει τα πάντα ταυτόχρονα, σαν ένα φανάρι που φωτίζει κυκλικά προς όλες τις κατευθύνσεις. Απορροφά το φως, το χρώμα των ματιών σας, τον ήχο του περιβάλλοντος, το συναίσθημα στο δωμάτιο – χωρίς κανένα φίλτρο επιλογής. Αυτή η κατάσταση γεννά μια ψυχολογική αίσθηση ωκεάνιας ενότητας με το παν.

Καθώς μεγαλώνουμε, ο εγκέφαλος προχωρά σε μια διαδικασία που ονομάζεται συναπτική περικοπή, εξαλείφοντας τις περιττές συνδέσεις για να γίνει πιο αποτελεσματικός. Παράλληλα, ωριμάζει ένα εξειδικευμένο νευρωνικό κύκλωμα που ονομάζεται Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (Default Mode Network – DMN).

Το DMN είναι ο μαέστρος του ενήλικου εγώ. Είναι υπεύθυνο για την αυτοβιογραφική μνήμη («αυτή είναι η ιστορία μου, τα λάθη μου, το παρελθόν μου»), την αυτοστοχαστική κριτική («πώς φαίνομαι στους άλλους;») και την ικανότητα να υποθέτουμε τι σκέφτονται οι γύρω μας. Καθώς το DMN ισχυροποιείται, λειτουργεί ως μια «μειωτική βαλβίδα». Καταστέλλει την εκστατική συνείδηση του φαναριού, ώστε το παιδί να μπορεί να εστιάσει, να υπολογίσει κινδύνους, να ακολουθήσει κοινωνικούς κανόνες και να επιβιώσει.

Το Ψήγμα του Θαύματος: Εξαφανίζεται για πάντα;

Η σύντομη απάντηση είναι όχι, το θαύμα δεν χάνεται ποτέ ολοκληρωτικά. Δεν εκλείπει, απλώς υποχωρεί στο παρασκήνιο, κατεβαίνει στο υπόγειο. Επειδή αυτή η κατάσταση της καθαρής, αδιαίρετης επίγνωσης είναι ο αρχικός μας καμβάς –πριν απλωθούν πάνω του τα χρώματα της κοινωνικής ταυτότητας– περνάμε την υπόλοιπη ενήλικη ζωή μας αναζητώντας ασυνείδητα τρόπους να ραγίσουμε το κέλυφος και να τη γευτούμε ξανά.

Αυτό το ψήγμα της μεταφυσικής εμπειρίας επανέρχεται στην επιφάνεια μέσα από συγκεκριμένες, ισχυρές πύλες στην ενήλικη ζωή:

Η Εμπειρία του Δέους: Όταν στεκόμαστε στην ακριανή πεζούλα στο επιβλητικό Φαράγγι του Βίκου, όταν κοιτάζουμε τον έναστρο νυχτερινό ουρανό μακριά από τα φώτα της πόλης ή όταν ακούμε ένα συγκλονιστικό κομμάτι μουσικής. Για μερικά δευτερόλεπτα, το DMN σιωπά, το εγώ διαλύεται και η ίδια ακριβώς βρεφική έκσταση επιστρέφει.

Οι Καταστάσεις Ροής (Flow States): Όταν ένας καλλιτέχνης, ένας αθλητής ή ένας επιστήμονας απορροφάται τόσο βαθιά από αυτό που κάνει, ώστε η αίσθηση του χρόνου και του εαυτού εξαφανίζεται, αφήνοντας μόνο την ίδια την πράξη.

Η Απόλυτη Αγάπη και Οικειότητα: Σε σπάνιες, ασφαλείς στιγμές με έναν σύντροφο ή έναν στενότατο φίλο, όταν οι κοινωνικές μάσκες πέφτουν ολοκληρωτικά και υπάρχουμε χωρίς τον φόβο της κριτικής.

Ο Διαλογισμός και οι Πνευματικές Παραδόσεις: Οι μυστικιστικές παραδόσεις παγκοσμίως δεν είναι παρά συστηματικές μέθοδοι του νου, σχεδιασμένες να απογυμνώνουν το ενήλικο εγώ και να επιστρέφουν τον άνθρωπο στην καθαρή, αθώα παρουσία του παιδιού.

«Το παιδί είναι ο πατέρας του άνδρα», έγραψε ο ποιητής Ουίλιαμ Γουέρντσγουερθ / Wordsworth /, υπενθυμίζοντάς μας ότι το παιδί που υπήρξαμε διδάσκει στον ενήλικα τι είναι πραγματικά εφικτό.

Η αθωότητα ενός βρέφους δέκα μηνών είναι καθηλωτική επειδή είναι ακούσια – το μωρό δεν έχει άλλη επιλογή από το να είναι αγνό. Το θαύμα της ενηλικίωσης, ωστόσο, είναι ότι αφού περάσουμε μέσα από τη φωτιά και τις τριβές του κόσμου, μπορούμε πλέον συνειδητά να επιλέξουμε να χαμηλώσουμε τις άμυνές μας. Μπορούμε να διαλύσουμε τα νοητικά μας τείχη και να προσεγγίσουμε ξανά εκείνη την ίδια υπερκόσμια καθαρότητα. Είναι ακόμα εκεί, μέσα μας, περιμένοντας απλώς να κοπάσει ο θόρυβος.