Η Σύγχρονη Τραγωδία της Αλαζονείας: Τραμπ, Πούτιν, Μεγιστάνες και η Δημοκρατική. Του Σπύρου Άνδρεϊτς Ευρώπη υπό Απειλή.

Η Σύγχρονη Τραγωδία της Αλαζονείας: Τραμπ, Πούτιν, Μεγιστάνες και η Δημοκρατική Ευρώπη υπό Απειλή
…εξουσία χωρίς λογοδοσία, πλούτο χωρίς κοινωνική ευθύνη και πολιτική που αγνοεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια…
Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία η ευρωπαϊκή δημοκρατία μοιάζει να βρίσκεται υπό διαρκή πολιορκία. Οι αξίες της ελευθερίας, του κράτους δικαίου και της κοινωνικής συνοχής δοκιμάζονται τόσο από εξωτερικές πιέσεις όσο και από πολωτικές εσωτερικές αντιθέσεις. Στο επίκεντρο αυτής της αναταραχής βρίσκονται πολιτικοί ηγέτες όπως ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν, αλλά και μια νέα γενιά πανίσχυρων οικονομικών παραγόντων, όπως ο Ίλον Μασκ, που διαθέτουν τεράστιο πλούτο και επιρροή χωρίς όμως να λογοδοτούν πρακτικά σε κανέναν.
Παρά τις διαφορές τους, οι προσωπικότητες αυτές έχουν κάτι κοινό: την τάση να αντιμετωπίζουν την εξουσία ως προσωπικό προνόμιο και τα όρια που θέτουν οι θεσμοί ως εμπόδια που μπορούν να παραμεριστούν. Η στάση τους θυμίζει έντονα τα πρόσωπα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, εκεί όπου η αλαζονεία, η απληστία και η περιφρόνηση του μέτρου οδηγούν σταδιακά στην πτώση.
Αν δούμε τις πολιτικές τους επιλογές, τη συγκέντρωση του πλούτου και την προσπάθεια ελέγχου των θεσμών μέσα από αυτό το πρίσμα, θα διαπιστώσουμε ότι η αρχαία τραγωδία δεν αποτελεί απλώς ένα κομμάτι του παρελθόντος. Τα διδάγματά της παραμένουν επίκαιρα, ίσως περισσότερο από ποτέ.
Η ύβρις της εξουσίας: Όταν κανείς πιστεύει ότι βρίσκεται πάνω από τους θεσμούς
Στα έργα του Αισχύλου και του Σοφοκλή, η πορεία προς την καταστροφή αρχίζει συχνά με την ύβρη. Πρόκειται για την αλαζονεία εκείνου που ξεπερνά κάθε όριο, θεωρώντας ότι η δύναμή του τού επιτρέπει να αγνοεί τους νόμους, τους θεσμούς και τις ηθικές αρχές που ισχύουν για όλους τους υπόλοιπους.
Στη σύγχρονη πολιτική σκηνή, η στάση αυτή εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους, αλλά οι συνέπειες μπορεί να είναι εξίσου σοβαρές.
Στην περίπτωση του Βλαντίμιρ Πούτιν, η ύβρις συνδέεται με τη συγκέντρωση της εξουσίας, την εξάρτηση της οικονομίας από ένα στενό δίκτυο ισχυρών συμφερόντων (Петрократія) και την άσκηση ωμής βίας για την εξυπηρέτηση γεωπολιτικών επιδιώξεων. Παρά τον φυσικό πλούτο και τις τεράστιες δυνατότητες της Ρωσίας, σημαντικό μέρος της οικονομικής και πολιτικής ισχύος έχει συγκεντρωθεί στα χέρια ενός περιορισμένου κύκλου προσώπων εξουσιαστικής καταστολής (силовики) που συνδέονται στενά με το κράτος και την ηγεσία του.
Μέσα σε αυτό το σύστημα, η διαφθορά δεν αποτελεί απλώς μια δυσλειτουργία. Μπορεί να λειτουργεί ως μέσο διατήρησης της εξουσίας και εδραίωσης της εξάρτησης από το καθεστώς. Η εισβολή και ο πόλεμος στην Ουκρανία, με τη σύγκρουση να διανύει το 5ο έτος της, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των συνεπειών που μπορεί να έχει η πεποίθηση ότι η στρατιωτική επιβολή και οι αυτοκρατορικές μεγαλομανείς φιλοδοξίες δικαιολογούν την κατάλυση της κυριαρχίας ενός άλλου κράτους. Το ανθρώπινο κόστος είναι τεράστιο, ενώ οι συνέπειες για την ίδια τη Ρωσία, την οικονομία της και το μέλλον των πολιτών της είναι βαθιές και μακροχρόνιες.
Ο Ντόναλντ Τραμπ εκφράζει μια διαφορετική, αλλά εξίσου ανησυχητική, εκδοχή αυτής της λογικής. Ο οικονομικός δασμικός εθνικισμός, η επιθετική πολιτική ρητορική και η συχνή αμφισβήτηση θεσμικών περιορισμών συνθέτουν μια αντίληψη εξουσίας στην οποία το προσωπικό συμφέρον και η πολιτική επιβίωση φαίνεται συχνά να προηγούνται του δημόσιου συμφέροντος.
Παράλληλα, η διατήρηση επιχειρηματικών συμφερόντων, οι ανησυχίες για πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων και οι οικονομικές σχέσεις του οικογενειακού του περιβάλλοντος με ισχυρούς παράγοντες του εξωτερικού έχουν προκαλέσει επανειλημμένα ερωτήματα σχετικά με τα όρια ανάμεσα στο δημόσιο αξίωμα και το ιδιωτικό όφελος. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο η νομιμότητα κάθε επιμέρους συναλλαγής, αλλά και το κατά πόσο οι θεσμοί μπορούν να λειτουργούν ανεξάρτητα, χωρίς να επηρεάζονται από την οικονομική ισχύ ή τις προσωπικές επιδιώξεις εκείνων που βρίσκονται στην κορυφή της εξουσίας.
Η ίδια προβληματική εμφανίζεται και στην περίπτωση των σύγχρονων τεχνολογικών μεγιστάνων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Ίλον Μασκ. Η τεράστια οικονομική τους δύναμη, σε συνδυασμό με τον έλεγχο ψηφιακών πλατφορμών και κρίσιμων τεχνολογικών υποδομών, τους δίνει τη δυνατότητα να επηρεάζουν τον δημόσιο διάλογο, την ενημέρωση και, σε αρκετές περιπτώσεις, κρίσιμες πολιτικές εξελίξεις.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο πλούτος ή η τεχνολογική πρόοδος καθαυτά. Είναι η συγκέντρωση τόσο μεγάλης δύναμης σε τόσο λίγα χέρια, χωρίς επαρκή διαφάνεια και δημοκρατικό έλεγχο. Όταν ιδιώτες μπορούν να επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση, να καθορίζουν τους όρους πρόσβασης στην πληροφορία ή να διαχειρίζονται υποδομές στρατηγικής σημασίας, γεννιέται ένα εύλογο ερώτημα: ποιος ελέγχει εκείνους που έχουν τη δύναμη να επηρεάζουν τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων;
Εδώ ακριβώς συναντάμε τη σύγχρονη μορφή της ύβρεως: την πεποίθηση ότι η οικονομική επιτυχία και η τεχνολογική υπεροχή προσφέρουν το δικαίωμα άσκησης εξουσίας χωρίς ουσιαστικά όρια.
Η άτη της εποχής μας: Η πολιτική τύφλωση και η κρίση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας
Στην αρχαία ελληνική τραγωδία, η ύβρις συνδέεται συχνά με την άτη, την πνευματική τύφλωση που οδηγεί τον άνθρωπο σε λανθασμένες αποφάσεις και τον εμποδίζει να αντιληφθεί τις συνέπειες των πράξεών του. Όταν κάποιος αποκτήσει την πεποίθηση ότι δεν μπορεί να κάνει λάθος, παύει να ακούει την κριτική, αγνοεί τα προειδοποιητικά σημάδια και τελικά υπονομεύει ο ίδιος τη θέση του.
Μια ανάλογη κατάσταση φαίνεται να διαμορφώνεται σήμερα σε διεθνές επίπεδο, με την Ευρώπη να βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλαπλές και αλληλένδετες προκλήσεις.
Από τη μία πλευρά, η εμπορική πολιτική του Τραμπ, οι απειλές για δασμούς και η αβεβαιότητα γύρω από τη στάση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στους παραδοσιακούς συμμάχους τους δοκιμάζουν τις διατλαντικές σχέσεις. Από την άλλη, η επιθετική πολιτική της Ρωσίας και ο πόλεμος στην Ουκρανία έχουν ανατρέψει τις ισορροπίες ασφαλείας στην ευρωπαϊκή ήπειρο, αναγκάζοντας τα ευρωπαϊκά κράτη να επανεξετάσουν τις αμυντικές τους δυνατότητες και τις στρατηγικές τους επιλογές.
Την ίδια στιγμή, η αυξανόμενη επιρροή των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών δημιουργεί νέες προκλήσεις. Οι αλγόριθμοι που ευνοούν το πλαστό περιεχόμενο το οποίο προκαλεί έντονες αντιδράσεις, η διάδοση της παραπληροφόρησης και η ενίσχυση της πολιτικής πόλωσης δυσκολεύουν τον ουσιαστικό δημόσιο διάλογο. Όταν η ενημέρωση μετατρέπεται σε πεδίο χειραγώγησης και η πολιτική αντιπαράθεση σε διαρκή σύγκρουση, η δυνατότητα των πολιτών να σχηματίζουν ελεύθερα και τεκμηριωμένα τις απόψεις τους περιορίζεται.
Η απειλή για τη δημοκρατία δεν προέρχεται μόνο από την εξωτερική πίεση ή την αυταρχική διακυβέρνηση. Προέρχεται και από τη σταδιακή αποδυνάμωση των ίδιων των μηχανισμών που την προστατεύουν. Όταν οι θεσμοί αντιμετωπίζονται ως εργαλεία εξυπηρέτησης προσωπικών συμφερόντων, όταν η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης αμφισβητείται και όταν η πολιτική εξουσία συγχέεται με τον ιδιωτικό πλούτο, η δημοκρατία χάνει κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο.
Σε αυτό το περιβάλλον, οι πολίτες κινδυνεύουν να μετατραπούν από ενεργοί συμμέτοχοι στη λήψη των αποφάσεων σε απλούς θεατές εξελίξεων που καθορίζονται από ισχυρά πολιτικά και οικονομικά κέντρα. Η δημοκρατία, όμως, δεν εξαντλείται στην περιοδική προσέλευση στις κάλπες. Προϋποθέτει ενημερωμένους πολίτες, διαφανείς διαδικασίες, ανεξάρτητους θεσμούς και πραγματική δυνατότητα ελέγχου της εξουσίας.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα της αρχαίας τραγωδίας για τον σημερινό κόσμο: η πολιτική τύφλωση δεν καταστρέφει μόνο εκείνον που την προκαλεί. Μπορεί να συμπαρασύρει ολόκληρες κοινωνίες.
Η νέμεσις της Ιστορίας: Υπάρχουν όρια στην εξουσία;
Στην αρχαία τραγωδία, η πορεία της ύβρεως και της άτης οδηγεί συχνά στη νέμεση, στην αποκατάσταση της διαταραγμένης ισορροπίας. Η τιμωρία δεν εμφανίζεται πάντοτε ως μια εξωτερική, θεϊκή παρέμβαση. Συχνά προκύπτει από τις ίδιες τις πράξεις του πρωταγωνιστή, ο οποίος, παρασυρμένος από την έπαρση και την αλαζονεία του, οδηγείται σταδιακά στην καταστροφή.
Οι αρχαίοι τραγικοί δεν έγραφαν απλώς ιστορίες για την πτώση ισχυρών προσώπων. Μέσα από αυτές ανέδειξαν διαχρονικά ερωτήματα για τα όρια της εξουσίας, την ευθύνη του ηγέτη και τις συνέπειες της περιφρόνησης του μέτρου.
Το μήνυμα παραμένει επίκαιρο. Η εξουσία χωρίς λογοδοσία, ο πλούτος χωρίς κοινωνική ευθύνη και η πολιτική που αγνοεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια δημιουργούν τις προϋποθέσεις για βαθιές κρίσεις. Καμία ηγεσία, όσο ισχυρή κι αν φαίνεται, δεν μπορεί να αγνοεί επ’ αόριστον τις συνέπειες των επιλογών της. Οι κοινωνίες αντιδρούν, οι θεσμοί δοκιμάζονται και η Ιστορία συχνά ανατρέπει τις βεβαιότητες εκείνων που θεωρούν τον εαυτό τους απρόσβλητο.
Η κατάληξη είναι σαφής: η αχαλίνωτη και άνομη αφροσύνη επιφέρει αναπόφευκτα τον όλεθρο. Είτε εκδηλώνεται μέσα από τη διαφθορά και τον επεκτατισμό, είτε μέσα από την οικονομική απληστία και την κατάχρηση δημόσιας εξουσίας, είτε μέσα από την ανεξέλεγκτη επιρροή των τεχνολογικών και οικονομικών κολοσσών, η περιφρόνηση των θεσμών και του κοινού συμφέροντος έχει πάντοτε ένα τίμημα.
Για την σημερινή Ευρώπη, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αντισταθεί στις πιέσεις που δέχεται. Είναι να υπερασπιστεί τις αξίες της στην πράξη. Αυτό σημαίνει κραταιούς και ανεξάρτητους θεσμούς, αυτεξούσια αμυντική ισχύ, ουσιαστική λογοδοσία, διαφάνεια στις οικονομικές και πολιτικές σχέσεις, αποτελεσματική εποπτεία της τεχνολογικής ισχύος και προστασία του δημόσιου διαλόγου από τη χειραγώγηση.
Πάνω απ’ όλα, σημαίνει επιστροφή στο μέτρο και στην ευθύνη. Γιατί η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν κάποιος επιχειρεί να την ανατρέψει με τη βία. Απειλείται και όταν η κοινωνία συνηθίζει στην αυθαιρεσία, όταν η υπεροψία εκλαμβάνεται ως επίζηλη δύναμη και όταν η λογοδοσία παρουσιάζεται ως εμπόδιο.
Η αρχαία τραγωδία μάς υπενθυμίζει ότι κανείς δεν βρίσκεται πραγματικά πάνω από τα όρια που καθιστούν δυνατή τη συνύπαρξη. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό δίδαγμα για την εποχή μας: η πραγματική πολιτική ισχύς δεν αποδεικνύεται από την ικανότητα επιβολής, αλλά από την ικανότητα του αυτοελέγχου και της αυτοσυγκράτησης.