Η «Αγριόπαπια» του Ιψεν. Γράφει ο Κώστας Βέργος

Θα ήταν λάθος να εκλάβουμε τον Ιψεν ως δάσκαλο ηθικής. Ανατόμος των ανθρώπινων σχέσεων, ο μεγάλος Νορβηγός συγγραφέας διδάσκει το αντίθετο: Μη γίνεστε ποτέ δάσκαλοι ηθικής, διότι έτσι επιδεινώνετε τα πράγματα! Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι τόσο δύσκολες και πολύπλοκες που, αν θελήσετε να τις «διορθώσετε», θα επιτύχετε το ακριβώς αντίθετο (θα επιτύχετε την «εις το εναντίον μεταβολή», που λέει κι ο Αριστοτέλης στην «Ποιητική» του). Στην «Αγριόπαπια» συμβαίνει ακριβώς αυτό. Ενας νεαρός δάσκαλος ηθικής, ένας ιδεαλιστής της αλήθειας, πετυχαίνει να διαλύσει μια οικογένεια με την αλήθεια του.

«Εκάτη», ένα μικρό, πολύ μικρό θέατρο υψηλής τέχνης σε έναν ταπεινό παράδρομο της Κυψέλης – στην πάντα πολύβουη και μάλλον χαοτική πρωτεύουσα. Τόλμημα. Οι ιψενικοί ήρωες της «Αγριόπαπιας» είναι άνθρωποι με ένα σωρό «ελαττώματα», δηλαδή κανονικοί, συνηθισμένοι άνθρωποι. Ενας μόνο δεν είναι κανονικός και συνηθισμένος άνθρωπος: ο Γκρέγκερς Βέρλε. Κι αυτός είναι που θα προκαλέσει την «εις το εναντίον μεταβολή» του όλου δράματος.

Ισοϋψής του Σέξπιρ ο Ιψεν και ένα από τα κορυφαία έργα του παγκόσμιου θεατρικού ρεπερτορίου η «Αγριόπαπια». Διαχρονικό το θέμα: το ζωτικό ψεύδος, το ψεύδος που σου επιτρέπει να ζεις ευτυχισμένα, αν και τυλιγμένος μέσα στην αχλύ ενός ψέματος, που εσύ δεν ξέρεις ότι είναι ψέμα.

Τι σημασία έχει το ότι δεν ξέρεις ότι το παιδί σου δεν είναι παιδί σου, αλλά παιδί κάποιου άλλου; Το παιδί είναι ευτυχισμένο μαζί σου κι εσύ είσαι εξ ίσου ευτυχισμένος μαζί του. Οι όποιες ματαιοδοξίες σου για τη μεγάλη ευρεσιτεχνία, που θα κάνεις στο μέλλον, είναι κι αυτές μέρος μιας κανονικότητας, που κατά το μάλλον ή ήττον βιώνεται ως ευτυχία. Το ίδιο κι η γυναίκα σου είναι ευτυχισμένη, έστω με το κρυμμένο μυστικό της απωθημένο στα βάθη της ψυχής της. Είστε όλοι ευτυχισμένοι κι ας νιώθετε κάποιες στιγμές την αβάσταχτη ανία της πεζής καθημερινότητας. Μια ήσυχη ζωή σε ένα ήσυχο νορβηγικό χωριό.

Κι έρχεται μια μέρα ο Γκρέγκερς που ξέρει την αλήθεια, όλη την αλήθεια, και ανατρέπει τα πάντα, έχοντας την ιδεοληπτική άποψη ότι η ζωή δεν πρέπει ποτέ να στηρίζεται στο ψέμα. Μια αρρώστια που ο Ιψεν την λέει «ειλικρινίτιδα» και από την οποία πάσχουν πολλοί ιδεολόγοι. Η αποκαλυφθείσα αλήθεια θα πονέσει τον πατέρα σαν μαχαιριά στο στήθος, αφού θα θεωρήσει εαυτόν εξαπατημένο. Θα πονέσει και τη δύστυχη μάνα, που έκρυβε το μυστικό χάριν της ευτυχίας όλων. Ακόμη πιο πολύ θα πονέσει την κόρη, που ανακαλύπτει ξαφνικά ότι ο πατέρας, που δεν είναι ο αληθινός πατέρας, αλλά που η ίδια τον αγαπάει σαν αληθινό πατέρα, δεν την αγαπάει πια τώρα που έμαθε την αλήθεια ότι δεν είναι ο πατέρας. Και τότε, τι ήταν όλα αυτά τα αισθήματα τόσα χρόνια; Δεν ήταν αληθινά; Διότι τα δικά της ήταν αληθινά και άνευ όρων.

Το δράμα θα οδηγηθεί στην τραγική κορύφωση όταν η κόρη θα αυτοκτονήσει για να αποδείξει τη δική της αγάπη, που είναι αγάπη που ξεπερνάει και την ίδια της τη ζωή. Μόνο τότε θα καταλάβουν όλοι, ήρωες και θεατές, τη σημασία των αληθινών αισθημάτων ανεξαρτήτως ψεμάτων και αληθειών. Ολοι πλην ενός. Ο Γκρέγκερς θα επιμείνει μέχρι τέλους ότι πράττει το σωστό. Ο Γκρέγκερς πιστεύει ακλόνητα ότι έπραξε ορθώς αποκαλύπτοντας την πικρή αλήθεια στον πατέρα, που δεν είναι πια πατέρας και που θα σταθεί ανήμπορος να διαχειριστεί την οργή του έναντι ενός πλάσματος που μέχρι χθες υπεραγαπούσε. Η ειλικρίνεια του Γκρέγκερς, η όποια ειλικρίνεια, όταν γίνεται ιδέα, ιδεολογία, ιδεαλισμός, ιδεοληψία, εμμονή, γίνεται πάθος που τυφλώνει και καταστρέφει ό,τι βρει μπροστά του.

Η κόρη έπασχε από ανίατη ασθένεια που θα οδηγούσε, αργά ή γρήγορα, σε τύφλωση, όμως ο αληθινά τυφλός είναι ο Γκρέγκερς. Ο Ιψεν παίζει με το φως και το σκοτάδι για άλλη μια φορά. Η αλήθεια των αισθημάτων είναι εδώ μπροστά, αλλά ο Γκρέγκερς αρνείται να τη δει. Τον ενδιαφέρει μόνο η αλήθεια που τελικώς πληγώνει και κάποτε σκοτώνει. Ο ίδιος εξάλλου ο Γκρέγκερς ήταν πάντα πληγωμένος από τον δικό του πατέρα που ήταν και ο πραγματικός πατέρας της κόρης που θα αυτοκτονήσει.

Οι ήρωες στον Ιψεν δεν είναι πρίγκιπες ή κόμητες, όπως στην αρχαία ή τη σεξπιρική τραγωδία. Είναι απλοί, ταπεινοί άνθρωποι, σαν τους «Πατατοφάγους» του Βαν Γκογκ, για τους οποίους οι κλασικοί δεν θα αφιέρωναν ούτε μια γραμμή. Η τραγική πτώση τους δεν θα είναι από ψηλά, γιατί είναι ήδη χαμηλά! Δεν θα μπορούσαν οι λαμπεροί της οθόνης ηθοποιοί να αποδώσουν τους δύσκολους και μη λαμπερούς ρόλους του ιψενικού έργου. Και όχι, στον Ιψεν δεν υπάρχει κάθαρσις.