Διαφθορά: Η Σηπεδόνα της Δημοκρατίας Του Σπύρου Άνδρεϊτς
Η δημοκρατία, το πολυτιμότερο ίσως πολιτειακό σύστημα που έχει επινοήσει ο άνθρωπος, βασίζεται σε θεμελιώδεις αρχές: τη λογοδοσία των κυβερνώντων, τη διαφάνεια, την ισονομία και την αξιοκρατία. Όταν αυτές οι αρχές υπονομεύονται, η ίδια η δημοκρατία νοσεί. Και η πιο ύπουλη, η πιο καταστροφική ασθένεια που μπορεί να την προσβάλλει είναι η διαφθορά. Είναι αναμενόμενο, η συζήτηση για τη διαφθορά να επικεντρώνεται συχνότερα σε σκανδαλώδεις υποθέσεις δωροδοκιών, σε χρηματισμούς πολιτικών ή σε πελατειακές σχέσεις. Ωστόσο, η διαφθορά είναι πολύ πιο βαθιά και πολύ πιο σύνθετη. Δεν είναι μόνο η παράνομη πράξη της εξαγοράς και του λαδώματος, αλλά ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών που διαβρώνουν τον ιστό της κοινωνίας και αλλοιώνουν την ποιότητα της δημοκρατίας μας.
Η διαφθορά είναι η σηπεδόνα που τρώει τα θεμέλια της δημοκρατίας εκ των έσω. Λειτουργεί σαν ένας αργός, ύπουλος καρκίνος, που δεν γίνεται πάντα άμεσα αντιληπτός, αλλά όταν πια έχει εξαπλωθεί, οι συνέπειες είναι ανεπανόρθωτες. Η διαφθορά αμφισβητεί την αξία του πολίτη ως αυτόνομης οντότητας με δικαιώματα και υποχρεώσεις και τον μετατρέπει σε ένα παθητικό εξάρτημα ενός συστήματος που λειτουργεί με αδιάκοπες ψευδολογίες και χαριστικές εξυπηρετήσεις στους κολλητούς.
Η Στενή Έννοια της Διαφθοράς: Δωροδοκία, Ρουσφέτι, Διαπλοκή
Στην πιο «κλασική» της μορφή, η διαφθορά είναι η κατάχρηση εξουσίας για προσωπικό όφελος. Ο πολιτικός ή ο δημόσιος λειτουργός που δέχεται χρηματισμό για να ευνοήσει έναν επιχειρηματία, ο υπάλληλος που ζητάει «φακελάκι» για να διεκπεραιώσει μια υπόθεση, ο τοπικός άρχοντας που δίνει ένα έργο σε έναν δικό του άνθρωπο χωρίς αξιολόγηση — όλες αυτές είναι περιπτώσεις που περιγράφουν το φαινόμενο της διαφθοράς. Η διαπλοκή μεταξύ πολιτικής, οικονομικής εξουσίας και μέσων ενημέρωσης δημιουργεί ένα αδιαπέραστο τείχος από συμφέροντα, που εμποδίζει τη διαφάνεια και την ανεξαρτησία των θεσμών. Το πολιτικό ρουσφέτι και ο πελατειασμός παρακάμπτουν τις νόμιμες διαδικασίες και δημιουργούν μια σχέση εξάρτησης του πολίτη από το πολιτικό σύστημα, αντί για μια σχέση διαφανούς λογοδοσίας.
Οι συνέπειες αυτών των πρακτικών είναι άμεσες και καταστροφικές. Το δημόσιο συμφέρον θυσιάζεται στο βωμό του προσωπικού οφέλους ελάχιστων πλεονεκτών. Οι πόροι του κράτους κατασπαταλούνται, η ποιότητα των δημοσίων έργων υποβαθμίζεται και το κόστος των υπηρεσιών αυξάνεται, επιβαρύνοντας τελικά τον μέσο πολίτη. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι η εμπιστοσύνη του λαού στους θεσμούς και στους εκλεγμένους αντιπροσώπους του κλονίζεται ανεπανόρθωτα. Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι «όλοι είναι διεφθαρμένοι» και ότι «τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει», τότε η ίδια η συμμετοχή τους στην πολιτική διαδικασία μειώνεται και η δημοκρατία νεκρώνει.
Η Βαθύτερη Διαφθορά: Η Έλλειψη Αξιοκρατίας και Ισονομίας
Ωστόσο, η διαφθορά δεν εξαντλείται στις παραπάνω περιπτώσεις. Η πιο βαθιά και ίσως πιο διαβρωτική μορφή της είναι η συστηματική έλλειψη αξιολόγησης και αξιοκρατίας, καθώς και η παραβίαση της ισονομίας. Αυτό το είδος διαφθοράς δεν είναι πάντα παράνομο με την αυστηρή έννοια του όρου, αλλά είναι εξίσου καταστροφικό για τη δημοκρατική λειτουργία.
Η έλλειψη αξιοκρατίας, όταν η επιλογή των ατόμων για θέσεις ευθύνης δεν γίνεται με βάση την ικανότητα, αλλά με βάση τις κομματικές ταυτότητες ή τις προσωπικές γνωριμίες, υπονομεύει την ποιότητα της δημόσιας διοίκησης. Όταν ο ικανός και κατάλληλος παραγκωνίζεται για να τοποθετηθεί σε θέση ζωτικής ευθύνης ο ανίδεος, ο ανειδίκευτος και ο ημι-αγράμματος, τότε η κοινωνία χάνει ένα πολύτιμο κεφάλαιο: την ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού της. Αντίθετα, η εξουσία παραδίδεται σε άτομα που δεν έχουν τα απαιτούμενα προσόντα, αλλά έχουν την κατάλληλη κομματική δουλοπρέπεια ή την κατάλληλη «πλάτη».
Αυτό το φαινόμενο δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο αναποτελεσματικότητας. Ο ανίκανος που τοποθετείται σε θέση ευθύνης, επειδή δεν μπορεί να αντεπεξέλθει, περιβάλλεται από άλλους εξίσου ανεπαρκείς και ακατάλληλους, οι οποίοι του είναι πιστοί, για να καλύψει τις αδυναμίες του. Η ποιότητα των αποφάσεων και των υπηρεσιών απαθλιώνεται, ενώ η αξιολόγηση, αντί να είναι ένας μηχανισμός βελτίωσης, γίνεται μια τυπική διαδικασία που εξυπηρετεί την προστασία των θέσεων. Ο δημόσιος τομέας, που θα έπρεπε να είναι η «ατμομηχανή» της ανάπτυξης, μετατρέπεται σε ένα γραφειοκρατικό έλος, όπου η αδράνεια και η αναποτελεσματικότητα κυριαρχούν.
Παράλληλα, η διαφθορά εκδηλώνεται και με την παραβίαση της ισονομίας, όταν οι δημόσιοι φορείς αντιμετωπίζουν τους πολίτες με διαφορετικά μέτρα και σταθμά. Είναι αδιανόητο και εξοργιστικό, για παράδειγμα, σε κάποιους οικισμούς, χωριά και κωμοπόλεις χιλιάδες οικογένειες να μένουν χωρίς νερό, ένα βασικότατο αγαθό, όταν, την ίδια στιγμή, σε άλλες προνομιούχες περιοχές εκατοντάδες πισίνες φαραωνικών διαστάσεων υδροδοτούνται απρόσκοπτα και το νερό σπαταλιέται για πότισμα λαχανόκηπων και γκαζόν. Αλήθεια, ποιανών συμφέροντα εξυπηρετούνται; Ενώ, δηλαδή, κάποιοι ευνοημένοι απολαμβάνουν συνεχή υδροδότηση 24/7, οι κάτοικοι αλλού ως πολίτες 5ης κατηγορίας καθίστανται τα “κορόιδα” απροειδοποίητων πολύωρων διακοπών, χωρίς καν την ελάχιστη ενημέρωση από την αρμόδια Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης.
Αυτή η κατάσταση συνιστά μια κραυγαλέα ανισότητα και παραβιάζει ευθέως τα συνταγματικά δικαιώματα, όπως ορίζονται στο Άρθρο 4 του Συντάγματος: «Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις». Δεν νοείται ανισότιμη μεταχείριση μεταξύ Ελλήνων πολιτών. Εάν μια κεντρική ρυθμιστική δημοτική αρχή θεωρεί αναγκαία την παροχή νερού με το δελτίο, τότε οφείλει να επιβάλει την διακοπή νερού ισότιμα, ισόχρονα και ισόποσα στις δημοτικές ενότητες και κοινότητες του ενιαίου Δήμου. Η αυθαίρετη και άνιση μεταχείριση στην παροχή βασικών αγαθών δεν είναι απλώς κακοδιοίκηση· είναι μια μορφή θεσμικής αυτοδιοικητικής διαφθοράς που καταστρατηγεί την ίδια την θεμελιώδη αρχή της συνταγματικής ισότητας.
Το Αντίδοτο: Διαφάνεια, Αξιοκρατία, Ενεργός Πολίτης
Για να αντιμετωπίσουμε τη διαφθορά, πρέπει να την κατανοήσουμε σε όλες της τις εκφάνσεις. Η μάχη εναντίον της δεν κερδίζεται μόνο με την αυστηροποίηση των νόμων και την πάταξη των σκανδάλων. Χρειάζεται μια συστηματική προσπάθεια για την οικοδόμηση μιας κουλτούρας διαφάνειας και αξιοκρατίας για την τήρηση της αληθινής ισονομίας.
Πρέπει να απαιτήσουμε τη δημιουργία ενός αξιόπιστου και ανεξάρτητου συστήματος αξιολόγησης σε όλους τους τομείς της δημόσιας διοίκησης. Οι θέσεις ευθύνης πρέπει να καταλαμβάνονται από τους πλέον κατάλληλους, με βάση τα πραγματικά προσόντα τους, και όχι με βάση την κομματική τους ταυτότητα. Η λογοδοσία πρέπει να είναι ο κανόνας, και όχι η εξαίρεση.
Κυρίως όμως, απαιτείται η αφύπνιση και η ενεργοποίηση του πολίτη. Ο πολίτης δεν πρέπει να είναι ένας παθητικός δέκτης αποφάσεων που λαμβάνονται από τους εκάστοτε κυβερνώντες. Πρέπει να είναι ενεργό μέλος της δημοκρατικής διαδικασίας, να ενημερώνεται, να ελέγχει, να κρίνει και να απαιτεί, να αξιώνει παντού και πάντα τη διαφάνεια. Όταν ο πολίτης σταματήσει να «συντηρεί» το πελατειακό κράτος και να αποδέχεται ως φυσιολογικό φαινόμενο την έλλειψη αξιοκρατίας και την άνιση μεταχείριση, τότε η διαφθορά θα αρχίσει να εξασθενεί.
Η μάχη κατά της διαφθοράς είναι μια μάχη για την ίδια την ύπαρξη της δημοκρατίας. Είναι μια μάχη για ένα κράτος δικαίου, για μια κοινωνία ισονομίας, για μια χώρα όπου η προσπάθεια, η γνώση και η αξία επιβραβεύονται. Είναι μια μάχη για ένα μέλλον όπου η ελπίδα των παιδιών μας θα αντικαταστήσει την απόγνωση και η εμπιστοσύνη θα αντικαταστήσει τον κυνισμό. Η επιτυχία σε αυτή τη μάχη είναι η μόνη εγγύηση για μια υγιή, λειτουργική και ζωντανή δημοκρατία.
