Τι είδους δημοκρατία θέλουμε; Μεταγραφή Σπύρου Άνδρεϊτς

Τόπος: Μια ήσυχη γωνιά μιας πολυσύχναστης βιβλιοθήκης του Δουβλίνου, της Marsh‘s Library, αργά το απόγευμα. Ράφια γεμάτα πολιτικά, κι όχι μόνο, βιβλία υψώνονται γύρω τους.

Συνομιλητές:

• Σ.Α.: Ένας στοχαστικός και ίσως ελαφρώς ιδεαλιστής Έλληνας, βαθιά πεπεισμένος για τον κοινωνικό αντίκτυπο του πολιτικού λόγου.
• S.: Ένας πιο πραγματιστής και κριτικός παρατηρητής, Ιρλανδός λόγιος αλλά και προσγειωμένος στην εμπειρική πραγματικότητα.
• Από τη Δημοκρατική Απογοήτευση στη Αυταρχική Απειλή

M.S.: Σε πολλές δυτικές χώρες, Σ.Α, τα χαμηλά και τα μικρομεσαία στρώματα έχουν χάσει πια κάθε πίστη στο σύστημα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αφού πιστεύουν πως όποιος και να εκλεγεί δεν θα αντιμετωπίσει τα προβλήματά τους.

Σ.Α.: Η αδιαφορία τους όμως σημαίνει ότι κάποιοι άλλοι εντελώς ανισόρροποι ή ιδιοτελείς θα αναλάβουν ανενόχλητοι να επιλύσουν κατά το δοκούν τα οξυμένα προβλήματα, επωφελούμενοι από την απραξία των απογοητευμένων.

M.S.: Τα έργα αποτελούν την καλύτερη ερμηνεία των λόγων. Η πολιτική είναι, πριν απ’ όλα, διαδικασία αφαίρεσης των δεινών, των δυσάρεστων στοιχείων από τη ζωή του ανθρώπου, όσων φυσικά είναι δυνατόν να εξαλειφθούν. Έτσι, η παραγωγή ωφέλιμων αποτελεσμάτων είναι το μέγιστο κριτήριο αξιολόγησής της. Αντίθετα, και οι καλύτερες ακόμη προθέσεις και οι πιο μεγαλόπνευστες διακηρύξεις μπορεί να λειτουργήσουν εντελώς αρνητικά όταν τα διαπιστωμένα αποτελέσματά τους τους είναι πανάθλια.

Σ.Α.: Για τον μέσο ανίσχυρο άνθρωπο, που παραμένει πολιτικά ανυπεράσπιστος, η έμπρακτη δικαιοσύνη και η αποκάλυψη της αλήθειας είναι τα πιο σπουδαία όπλα στην πάλη για την ελευθερία και την πρόοδο.

M.S.: Η δικαιοσύνη χωρίς έλεος είναι απανθρωπιά. Το έλεος χωρίς δικαιοσύνη γεννά ανεξέλεγκτη ασυδοσία. Ο νόμος, εξάλλου, δεν είναι πανάκεια και βεβαίως δεν είναι πάντοτε ηθικός, δηλαδή δίκαιος με την ουσιαστική έννοια του όρου. Απεναντίας, μπορεί να γίνει το μέσο με το οποίο οι κατέχοντες δυσανάλογη ισχύ να συνεχίσουν να την επιβάλλουν. Ο νόμος συχνά συντηρεί την κυριαρχία – την οικονομική ιδίως ηγεμονία. Έτσι, μπορεί ανενδοίαστα να επικυρώσει το ανισοβαρές προηγούμενο ενός κακού παρελθόντος παρά να αποδώσει σήμερα δικαιοσύνη, π.χ. μεταβάλλοντας μια μεροληπτική διάταξη υπέρ των αδύνατων και των αδικημένων.

Σ.Α.: Αν ο λόγος του νόμου είναι ανήμπορος, τι μπορεί να μας γλιτώσει; Η δύναμη της μαγκούρας ή της κουμπούρας;

M.S.: Είναι αναμφισβήτητο ότι οι θιασώτες δικτατορικών λύσεων είναι από ψυχολογική σκοπιά ανασφαλή ανδράποδα. Η τάση προς τον απόλυτο έλεγχο και η απέχθεια προς τη δημοκρατική λογοδοσία συχνά πηγάζουν από την βαθιά εσωτερική τους αβεβαιότητα και την αδυναμία διαχείρισης της ρευστότητας και της πολυπλοκότητας που χαρακτηρίζουν τις ελεύθερες κοινωνίες.

Η στρατιωτική δικτατορία, ειδικότερα, είναι από τη φύση της η απεχθέστερη μορφή διαφθοράς. Εκείνοι που υποτίθεται ότι αγρυπνούν για την κατοχύρωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ευρύτερης κοινωνίας, υπεξαιρούν δια της βίας τον κοινωνικό έλεγχο, χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανέναν. Αυτή η κατάληψη της εξουσίας, βασισμένη στην καταστολή και την απουσία ελεύθερης έκφρασης, οδηγεί αναπόφευκτα σε εκτεταμένη διαφθορά, κατάλυση όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στέρηση της ελευθερίας για τους πολίτες.

Από την άλλη, δίκαιη είναι κάθε δημοκρατική κοινωνία που βασίζεται στον αποκλεισμό του αποκλεισμού και αυτών που θέλουν με στυγερές δολοφονίες να αποκλείσουν τους άλλους. Μόνον άοσμοι και άγευστοι άνθρωποι, ηττημένοι από τον χειρότερο εαυτό τους, παίρνουν κοινωνική εκδίκηση με τρομοκρατικές παρεμβάσεις. Στήνουν ένα παρανοϊκό σκηνικό μακάβριων ανθρωποθυσιών με πλήρη κατάργηση του λόγου και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Εκτοπίζουν τη βούληση της τεράστιας πλειονότητας για να βάλουν στη θέση της τι ακριβώς; Το αρρωστημένο και διογκωμένο τους εγώ. Είναι ευνόητο ότι αυτοί οι αυτόκλητοι “λαϊκοί” σωτήρες είναι πέρα για πέρα παρανοϊκά λασκαρισμένοι. Πώς αλλιώς θα χαρακτήριζες κάποιους που χωρίς αντίλογο αυτοαναγορεύονται σε αυθαίρετους ιεροεξεταστές και εξολοθρευτές της υπέρτατης αξίας, δηλαδή της ανθρώπινης ζωής;

Σ.Α.: Μήπως όμως ο ίδιος ο ανθρώπινος λόγος, υπέρ του οποίου συνηγορείς, είναι από τη φύση του πολεμικός και θηριώδης;

M.S.: Η ωμή επιθετικότητα προηγήθηκε κατά πολύ στην ανθρώπινη ιστορία από τον λόγο, άρα ο λόγος δεν είναι η πηγή της επιθετικότητας, παρά μόνον ένα από τα πιθανά της όπλα. Άλλωστε, σε όσους αρνούμαστε τον λόγο, τους στερούμε στην ουσία την ανθρώπινη φύση τους. Αυτό που με ιστορική τεκμηρίωση μπορεί μακροπρόθεσμα ν’ αντισταθεί στην εκμεταλλευτική κυριαρχία των εκάστοτε κρατούντων είναι ο ελεύθερος λόγος του άλλου, ο λόγος του ετερόδοξου, ο λόγος του διαφορετικού.

Σ.Α.: Επιτρέπεται όμως να ανέχεται κανείς τους αδιόρθωτους εχθρούς της ανοχής;

M.S.: Η ιστορία μας διδάσκει ένα σοβαρό μάθημα. Ο συναγωνισμός και η συνεργασιμότητα πρέπει να συνυπάρχουν σε μια κατάσταση αμοιβαίας ανοχής. Αληθινή δημοκρατία είναι η εξισορρόπηση όλων των ελευθεριών. Η απεριόριστη, βέβαια, χωρίς φραγμούς, ανεκτικότητα σημαίνει ουσιαστικά άρνηση να πάρει κανείς θέση. Χωρίς ρωμαλέα άποψη όμως, είναι αδύνατη η αμφισβήτηση των διακρίσεων που στρέφονται κατά των αληθινών θυμάτων της πολιτικής και κοινωνικής αδικίας.

Η Πραγματικότητα της Δημοκρατικής Λειτουργίας

Σ.Α.: Οποιοδήποτε πολίτευμα εμποδίζει την ελεύθερη διερεύνηση της αλήθειας δεν θα μπορέσει ποτέ να γίνει αποδεκτό, αφού μέσα σ’ αυτό οι άνθρωποι χάνουν την υπόστασή τους ως φορείς δικαιωμάτων και πνευματικών αξιών.

M.S.: Δημοκρατικό κράτος είναι αυτό που προστατεύει τον αδύνατο από τον ισχυρό και προπάντων εκείνο που υπερασπίζεται την αξιοπρέπεια του πολίτη και του κάθε ανθρώπου από τη βαναυσότητα ενός σημαντικού αριθμού δημόσιων λειτουργών! Οι κρατικοί υπάλληλοι, που οφείλουν ανεξαίρετα να διαθέτουν ανεπίληπτο δημοκρατικό ήθος, πρέπει να δείχνουν σεβασμό και ευγένεια όχι μόνο στους δυνατούς, αλλά κυρίως στους πιο αφανείς και τους πιο «αλαμπείς» πολίτες.

Σ.Α.: Προπάντων όμως, προεξάρχει η ρεαλιστική αντιμετώπιση των πρακτικών προβλημάτων. Αν οι κυβερνήσεις δεν κάνουν ό,τι χρειάζεται όταν πρέπει, η οικονομική στασιμότητα θα κρέμεται πάνω από το μέλλον των παιδιών μας. Η αφαίρεση θέσεων εργασίας στις κεφαλαιοκρατικές χώρες είναι μια μαζική ανθρωποκτονία που γίνεται ανεκτή όταν προτάσσεται η επιδίωξη του γυμνού κέρδους, αφού το κέρδος, όπως βλέπουμε, έχει γίνει η θεμελιώδης αρετή μας. Δεν είναι τραγικό να σκέφτεται κανείς τα εκατομμύρια παιδιά που ενώ λαχταρούν να μεγαλώσουν και να χαρούν μια ανθρωπίνως ανεκτή ζωή, βυθίζονται με μια μονοκοντυλιά στην ισόβια εγκατάλειψη και στέρηση;

M.S.: Και να μην ξεχνάμε ότι η παντοδυναμία των εμπορευματικών συναλλαγών έχει μετατρέψει τα κοινωνικά υποκείμενα σε ανώνυμα αντικείμενα που απλά χρησιμοποιούνται ή «αναγκάζονται» να συμμετέχουν μηχανικά στη διαδικασία μιας τυποποιημένης και προδιαγεγραμμένης αλυσίδας δοσοληψιών.

Σ.Α.: Πάντως, οι αιτίες αυτής της τελμάτωσης δεν βρίσκονται μόνο στην «ελεύθερη» οικονομία. Είναι και απόρροια της κρίσης του πολιτικού συστήματος, που παίζει λίαν επικίνδυνα, υποκριτικά παιχνίδια.

M.S.: Τι εννοείς;

Σ.Α.: Η μαξιμαλιστική στήριξη ενός κρατικοδίαιτου παρασιτισμού, η αδιαφορία για τις πραγματικές ανάγκες των άπορων και η ανυπαρξία υγιούς ανάπτυξης προς όφελος των υποαπασχολούμενων και των ανέργων δηλώνει ξεκάθαρα την ανικανότητά του συστήματος να δράσει με δημοκρατική ισονομία.

Εάν δεν πάψει ο «προοδευτικός συντηρητισμός» της διαφύλαξης κεκτημένων «προνομίων» κάποιων κατηγοριών εις βάρος του υπόλοιπου «απόκληρου» λαού, εάν τα περισσότερα κόμματα δεν σταματήσουν να είναι ένθερμοι προστάτες της χωρίς λογοδοσία απροκάλυπτης λούφας και μακάριας κρατικοδίαιτης αργομισθίας, αν οι δημόσιες δαπάνες δεν αποδίδουν πολύ συγκεκριμένα και μετρήσιμα αποτελέσματα με προσωπικό καταλογισμό ζημιών στους υπεύθυνους, η διαφθορά ενισχυμένη από το δέος του πολιτικού κόστους θα αυξάνεται και θα διαιωνίζεται.

M.S.: Πώς, δηλαδή, πρέπει να διεκδικούμε τα δίκαιά μας;

Σ.Α.: Η άσκηση των πολιτικών δικαιωμάτων της ελευθερίας του λόγου και του συνέρχεσθαι δεν μπορεί να είναι μια δημόσια παράσταση, ένα φιγουράτο θέαμα για κομματική προβολή αποσπασματικών απαιτήσεων. Αφορά κυρίως στην πρόταξη μεστών πολιτικών αιτημάτων που μπορούν οργανικά να εντάσσονται σε εφαρμόσιμα πολιτικά προγράμματα.

Όταν, για παράδειγμα, κάποιοι προβάλλουν για λογαριασμό μιας βοερής αλλά ισόβια εξασφαλισμένης συντεχνίας του δημοσίου κάποια υπέρμετρη αξίωση, ιδίως οικονομική, το πρώτο ερώτημα που θα πρέπει να θέτουμε είναι ποια βάρη θα επιβάλλει αυτή η αξίωσή τους στην πλειονότητα των ασθενέστερων μελών του κοινωνικού συνόλου που άμεσα ή έμμεσα θα κληθούν να πληρώσουν το μάρμαρο.

Και βέβαια, η δημοκρατική εξουσία δεν μπορεί να νοιάζεται για την παραχώρηση ειδικών ωφελημάτων μόνο υπέρ ισχυρών και προνομιούχων ομάδων, αλλά για την αδέκαστη εφαρμογή των δικαιωμάτων όλων εκείνων οι οποίοι έχουν στοιχειώδεις ανάγκες ανεκπλήρωτες και αδυνατούν συχνά να τις εκφράσουν, πόσο μάλλον να τις επιβάλλουν.

Λαϊκισμός, Πραγματικότητα και Ανθρώπινες Αξίες

M.S.: Γιατί εσύ δεν ακούς πουθενά τη φωνή των απλών ανθρώπων που επιτέλους τώρα πια εισχωρεί παντού, από τα ραδιόφωνα, τις τηλεοράσεις, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τις πολυπληθείς συνελεύσεις λαϊκής γνώμης;

Σ.Α.: Εσύ έχεις δει πολλούς απλούς ανθρώπους του λαού να συσκέπτονται για να λάβουν κρίσιμες και δεσμευτικές για τον τόπο αποφάσεις; Η έξαλλη τηλεοπτική προβολή του ιδιωτικού στοιχείου με τα πάθη και τις αδυναμίες του δρα σκοπίμως και παραπλανητικά προκειμένου ακριβώς να αποσπαστεί η προσοχή από τις γιγάντιες ανισότητες και την εισβολή των ισχυρών ιδιωτών στις διαμορφωτικές αποφάσεις των δημόσιων πραγμάτων.

Η κατάργηση των ορίων μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας είναι λαϊκιστικά απατηλή γιατί προσπαθεί να μας πείσει ότι ακόμη και οι «επίλεκτοι» είναι όπως όλοι μας, ακριβώς την ίδια στιγμή που οι πραγματικές αποφάσεις είναι προνόμιο όλο και μικρότερων αδιαφανών κλικών που συχνά καθορίζουν τις πολιτικές, όντας όμως οι ίδιες εκτός της πολιτικής λογοδοσίας.

M.S.: Τι πάει να πει λαϊκισμός;

Σ.Α.: Λαϊκισμός είναι ο τρόπος με τον οποίο γεφυρώνεται πλανερά και μπαμπέσικα η αντίφαση ανάμεσα στη γενική αρχή μιας αφηρημένης ισότητας και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας από την ομάδα των επιλέκτων. Φαντάσου, φτάσαμε στο σημείο που ο δισεκατομμυριούχος Τραμπ και οι άλλοι καραμπινάτοι κλεπτοκράτες των πάσης φύσεως αυταρχικών καθεστώτων να παίζουν τον ρόλο του υπερασπιστή των φουκαράδων. Αληθινή σχιζοφρένεια. Τούτοι, ενώ κρατούν αυταρχικά το μονοπώλιο των αποφάσεων, καμώνονται ότι τάχατες αποτίουν φόρο τιμής σε κοινότοπες ιδέες και προκαταλήψεις για να κολακέψουν τους ανέγνωμους και τους φυρόμυαλους οπαδούς τους. Έτσι λοιπόν, στον λαϊκισμό η ψευδαίσθηση μιας δήθεν «ισότητας» γίνεται ψυχολογικά πειστικότερη από την πλήρη ανυπαρξία της πραγματικής ισότητας. Γι’ αυτό, στη σύγχρονη μαζική δημοκρατία η αξιοκρατία και ο λαϊκισμός διεξάγουν μεταξύ τους ασταμάτητο αγώνα.

M.S.: Έτσι που τα παρουσιάζεις η ίδια η κόλαση δεν είναι παρά ένας κόσμος πολιτικής χαμέρπειας και συνομωσίας.

Σ.Α.: Αυτό που λέω είναι πως δεν υπάρχουν γύρω μας αβλαβή θεάματα, δεν υπάρχουν απολιτικά ζητήματα. Η ανικανότητα να δεχτούμε την αλλαγή μέσα μας βρίσκεται στην καρδιά της αποτυχίας. Ζητούμε πάντα η μεταμόρφωση ν’ αγγίξει μόνο τον άλλο, να θίξει τον απέναντι, όχι εμάς, ποτέ εμάς. Αυτό μας κάνει να ακολουθούμε υπάκουα τις πιο μοιραίες δημαγωγικές πολιτικές. Πολιτικές δηλαδή κάλπικες ή τόσο άδικες που στην πράξη θα γίνουν ακόμη πιο ολέθριες για τους αδύναμους όταν τεθούν σε εφαρμογή.

M.S.: Και μετά αρχίζουμε ξανά απ’ την αρχή με χρωματιστά μπαλόνια και θεατρινίστικες ζητωκραυγές τις γενικόλογες πολιτικές μας ρητορείες. Μήπως πάντα δεν επικαλούμαστε τα θεωρητικά ψευτίσματα του αφηρημένου προκειμένου να σκεπάσουμε και να κρύψουμε την προφανή αθλιότητα του συγκεκριμένου;