Σαν Σήμερα: Παγκόσμια Ημέρα Ελευθεροτυπίας

Η Παγκόσμια Ημέρα Ελευθεροτυπίας καθιερώθηκε με πρωτοβουλία της Παγκόσμιας Ένωσης Εφημερίδων (ΠΕΕ) και από το 1993 γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 3 Μαΐου, σε ανάμνηση της Διακήρυξης του Βίντχουκ, μία έκκληση ελευθεροτυπίας που υπέγραψαν αφρικανοί δημοσιογράφοι το 1991 για ελεύθερα, ανεξάρτητα και πλουραλιστικά Μ.Μ.Ε.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ελευθεροτυπίας μάς υπενθυμίζει τη σπουδαιότητα της προστασίας του θεμελιωδών δικαιωμάτων της ελευθερίας της έκφρασης και της ελευθερίας του Τύπου, όπως κατοχυρώνονται από το άρθρο 19 της Παγκόσμιας Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του ΟΗΕ, αλλά και από το Σύνταγμά μας. Χωρίς αυτά τα δύο θεμελιώδη δικαιώματα, η Δημοκρατία είναι κενή περιεχομένου.

Ο Παγκόσμιος Κατάλογος της Ελευθερίας του Τύπου για το 2026

Για πρώτη φορά στην ιστορία του Παγκόσμιου Καταλόγου της Ελευθερίας του Τύπου που συντάσσει κάθε χρόνο η μ.κ.ο Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF), οι περισσότερες από τις μισές χώρες του κόσμου κατατάσσονται πλέον στις κατηγορίες «δύσκολη» ή «πολύ σοβαρή» όσον αφορά την ελευθερία του Τύπου. Σε διάστημα 25 ετών, η μέση βαθμολογία των 180 χωρών και εδαφών που εξετάζονται στον Δείκτη δεν ήταν ποτέ τόσο χαμηλή.

Από το 2001, η επέκταση ολοένα και πιο περιοριστικών νομικών πλαισίων —ιδίως αυτών που συνδέονται με πολιτικές εθνικής ασφάλειας— διαβρώνει σταθερά το δικαίωμα στην ενημέρωση, ακόμη και σε δημοκρατικές χώρες. Ο νομικός δείκτης του Παγκόσμιου Καταλόγου της Ελευθερίας του Τύπου παρουσίασε τη μεγαλύτερη πτώση τον τελευταίο χρόνο, ένα σαφές σημάδι ότι η δημοσιογραφία ποινικοποιείται ολοένα και περισσότερο παγκοσμίως.

Στην αμερικανική ήπειρο, η κατάσταση έχει μεταβληθεί σημαντικά, με τις ΗΠΑ να υποχωρούν κατά επτά θέσεις και αρκετές χώρες της Λατινικής Αμερικής να βυθίζονται ακόμη περισσότερο σε έναν φαύλο κύκλο βίας και καταστολής.

Η Νορβηγία παραμένει στην κορυφή της κατάταξης του Παγκόσμιου Καταλόγου της Ελευθερίας του Τύπου (92,72/100) και στην τελευταία θέση,180ή, η Ερυθραία (10,24/100). Η Ελλάδα από την 89η θέση το 2025 ανέβηκε στην 86η το 2026 (55,05/100).

Για την χώρα μας, η έκθεση των ΔΧΣ αναφέρει ότι η ελευθερία του Τύπου βρίσκεται σε συστημική κρίση από το 2021. Το σκάνδαλο των υποκλοπών δημοσιογράφων από την ΕΥΠ δεν έχει ακόμη διαλευκανθεί, όπως και η υπόθεση της δολοφονίας του βετεράνου αστυνομικού ρεπόρτερ Γιώργου Καραϊβάζ το 2021. Οι αγωγές SLAPP είναι συχνές [Ο όρος SLAPP αναφέρεται σε αβάσιμες μηνύσεις (ή αγωγές) που κατατίθενται από κάποιο ισχυρό πρόσωπο ή οργανισμό (για παράδειγμα μια επιχείρηση ή ένα υψηλά ιστάμενο δημόσιο πρόσωπο) ενάντια σε μη κυβερνητικά πρόσωπα, οργανισμούς και δημοσιογράφους, που εκφράζουν κριτική σχετικά με ζήτημα δημοσίου ενδιαφέροντος].

Η έκθεση των ΔΧΣ για την Ελλάδα το 2026
Το τοπίο των ΜΜΕ
Η εμπιστοσύνη του πληθυσμού προς τα ΜΜΕ είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη για πολλά χρόνια. Μερικές μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες,όπως η Alter Ego Media, συνυπάρχουν με εκατοντάδες ειδησεογραφικούς ιστότοπους, γεγονός που συντελεί σε μεγάλη κατακερματισμό του τοπίου των ΜΜΕ. Ομοίως, λίγοι επιχειρηματίες ελέγχουν τη συντριπτική πλειοψηφία των μέσων ενημέρωσης, ενώ παράλληλα εμπλέκονται σε άλλους τομείς επιχειρηματικής δραστηριότητας με αυστηρές ρυθμίσεις. Κάποιοι από αυτούς έχουν στενές σχέσεις με την πολιτική ελίτ της χώρας. Ως αποτέλεσμα, ο Τύπος είναι πολύ πολωμένος.

Πολιτικό πλαίσιο
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος είναι υπεύθυνος για την εποπτεία των δημόσιων ΜΜΕ, κάτι που θέτει σε κίνδυνο την δημοσιογραφική τους ανεξαρτησία. Ο ρυθμιστικός φορέας για τις τηλεπικοινωνίες, το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ), ο οποίος κατηγορείται για αργοπορία και αναποτελεσματικότητα, δεν έχει αναμορφωθεί σημαντικά ούτε από την τρέχουσα ούτε από την προηγούμενη κυβέρνηση. Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ), που υπάγεται στον πρωθυπουργό, ενεπλάκη στην παρακολούθηση δημοσιογράφων, πολλοί από τους οποίους έγιναν στόχοι του κακόβουλου λογισμικού Predator.

Νομικό πλαίσιο
Παρά τις συνταγματικές εγγυήσεις, η ελευθερία του Τύπου έχει αμφισβητηθεί σε νομοθετικό επίπεδο. Νόμοι που πέρασαν από το Κοινοβούλιο σε απάντηση στο σκάνδαλο παρακολουθήσεων Predatorgate, αποσκοπούν στην καλύτερη προστασία των πολιτών από αυθαίρετες παρακολουθήσεις, αλλά υπολείπονται των ευρωπαϊκών προτύπων, ενώ το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε την ΕΥΠ αθώα για την εμπλοκή της στο σκάνδαλο. Ένας νόμος για τα ΜΜΕ οδήγησε στη δημιουργία μιας αμφιλεγόμενης επιτροπής δεοντολογίας και δημοσιογράφος καταδικάστηκε με τις διατάξεις του ποινικό κώδικα για διάδοση ψευδών ειδήσεων χωρίς συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία. Μια τροπολογία που πέρασε το 2023 αυξάνει τον κίνδυνο φυλάκισης δημοσιογράφων για συκοφαντία.

Οικονομικό πλαίσιο
Η χρηματοπιστωτική κρίση της τελευταίας δεκαετίας, σε συνδυασμό με τη μείωση της αναγνωσιμότητας και των διαφημιστικών προϋπολογισμών, έχει θέσει υπό αμφισβήτηση τη μακροχρόνια επιβίωση πολλών μέσων ενημέρωσης. Η επίδραση της νέας νομοθεσίας που αποσκοπεί στην αύξηση της διαφάνειας στην ιδιοκτησία και χρηματοδότηση των ΜΜΕ μένει να φανεί.

Κοινωνικοπολιτιστικό πλαίσιο
Οι εγκαταστάσεις ορισμένων ΜΜΕ δέχονται τακτικά επιθέσεις από ακτιβιστές της άκρας αριστεράς και της άκρας δεξιάς που τα θεωρούν ιδεολογικούς εχθρούς. Επιπλέον, οι γυναίκες δημοσιογράφοι συχνά αντιμετωπίζουν σεξισμό στους χώρους εργασίας.

Ασφάλεια
Η αστυνομία καταφεύγει συχνά σε βία και αυθαίρετες απαγορεύσεις για να παρεμποδίσει την δημοσιογραφική κάλυψη διαδηλώσεων και της προσφυγικής κρίσης στα νησιά του Αιγαίου. Δημοσιογράφοι έχουν πέσει θύματα σωματικών επιθέσεων κατά τη διάρκεια αθλητικών εκδηλώσεων και μπροστά από τα σπίτια τους. Η δολοφονία του βετεράνου δημοσιογράφου εγκλημάτων Γιώργου Καραϊβάζ, ο οποίος εκτελέστηκε εν ψυχρώ μπροστά από το σπίτι του στην Αθήνα το 2021, παραμένει ανεξιχνίαστη, με τους δύο υπόπτους να αθωώνονται το 2024. Το περιορισμένο πεδίο εφαρμογής μιας ομάδας εργασίας για την προστασία των δημοσιογράφων την εμποδίζει να αντιμετωπίσει τη συστημική κρίση της ελληνικής δημοσιογραφίας.

Πηγή: sansimera.gr