Κόκκινο χαλί στον Πούτιν, καμία λύση για την Ουκρανία: Η ψευδαίσθηση μιας νέας παγκόσμιας τάξης Του Σπύρου Άνδρεϊτς
Η συνάντηση Τραμπ–Πούτιν στην Αλάσκα παρουσιάστηκε από ορισμένους σχολιαστές ως δήθεν «κοσμοϊστορικό γεγονός», που προοιωνιζόταν τη γέννηση μιας νέας παγκόσμιας τάξης. Η ρητορική αυτή, όμως, αποδείχθηκε για άλλη μια φορά ένα επικοινωνιακό τέχνασμα, το οποίο αγνόησε την ουσία του ζητήματος. Η Ρωσία πέτυχε να παρουσιαστεί ως συνομιλητής ισοδύναμος με τις Ηνωμένες Πολιτείες, παρακάμπτοντας τους πραγματικούς πρωταγωνιστές: τον ουκρανικό λαό και τους Ευρωπαίους συμμάχους. Αυτή η παράκαμψη δεν ήταν απλώς μια διπλωματική αμέλεια, αλλά μια συνειδητή προσπάθεια να νομιμοποιηθεί η επιθετικότητα της Μόσχας, θέτοντας σε κίνδυνο τις βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου που οικοδομήθηκαν μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η αναβίωση της λογικής των γρανιτένιων σφαιρών επιρροής, που φάνηκε στη συγκεκριμένη σύνοδο, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για τη διεθνή σταθερότητα. Η συνάντηση, αντί να αντιμετωπίσει την αιτία της κρίσης, δηλαδή τη ρωσική εισβολή, εστίασε στην εικόνα και στην ανταλλαγή χειραψιών, υποβαθμίζοντας την ανθρώπινη τραγωδία σε ένα απλό κεφάλαιο ενός γεωπολιτικού παζαριού.
Η απουσία της Ουκρανίας: Μια επικίνδυνη επανάληψη της ιστορίας
Η απουσία του προέδρου της Ουκρανίας από τις συζητήσεις ήταν κάτι περισσότερο από ενδεικτική της νοοτροπίας που κυριάρχησε. Ήταν μια σκόπιμη ενέργεια που καθιστούσε σαφές ότι η μοίρα της χώρας θα αποφασιζόταν ερήμην της. Η ιστορική αναλογία με τη Διάσκεψη της Γιάλτας το 1945 δεν ήταν υπερβολική. Εκεί, οι ηγέτες των νικητών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου χάραξαν σφαίρες επιρροής και επανέφεραν τα σύνορα της Ευρώπης ερήμην των μικρότερων εθνών, με συνέπεια την επιβολή ολοκληρωτικών καθεστώτων και την άδικη διαίρεση της ηπείρου.
Το ίδιο μοντέλο, με διαφορετικά μέσα, φάνηκε να αναβιώνει στην Αλάσκα. Δύο ισχυροί ηγέτες συναντήθηκαν για να μιλήσουν για το μέλλον άλλων, σαν να επρόκειτο για μια διαπραγμάτευση «άνωθεν». Το αποτέλεσμα δεν ήταν η γέννηση μιας νέας «παγκόσμιας τάξης», αλλά η αναβίωση ενός επικίνδυνου μοντέλου που η Ιστορία έχει αποδείξει ανεφάρμοστο και άδικο. Η Ουκρανία δεν υπήρξε «υποσημείωση της Ιστορίας», όπως κυνικά είχε ειπωθεί, αλλά το κεντρικό θύμα μιας απρόκλητης και βίαιης εισβολής. Το να θεωρηθεί διαπραγματευτικό χαρτί σε ένα παζάρι μεταξύ Τραμπ και Πούτιν δεν ήταν μόνο ηθικά απαράδεκτο. Ήταν και πολιτικά αδιέξοδο, όπως φάνηκε από την πλήρη απουσία οποιασδήποτε ρεαλιστικής πρότασης για κατάπαυση του πυρός. Οποιαδήποτε συμφωνία θα ήταν κενή περιεχομένου, εφόσον δεν περιλάμβανε τον άμεσα ενδιαφερόμενο.
Η επικίνδυνη παραπλάνηση των «συμπτωμάτων» και ο θρίαμβος της εικόνας
Η άποψη ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή αποτελούν απλώς «συμπτώματα» της κατάρρευσης της παλαιάς παγκόσμιας τάξης αποδεικνύεται επιπόλαιη και κυνική. Δεν επρόκειτο για αφηρημένα «συμπτώματα», αλλά για εκατομμύρια εκτοπισμένους, για χιλιάδες παιδιά που έχασαν τη ζωή τους κάτω από τα ερείπια, για κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Η συνάντηση δεν έφερε καμία απάντηση σε αυτά τα ζητήματα. Αντιθέτως, τροφοδότησε τη ρωσική προπαγάνδα με εικόνες θριαμβευτικής υποδοχής, δείχνοντας ότι η διεθνής κοινότητα είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί την ωμή επιθετικότητα με αντάλλαγμα μια ακαθόριστη υπόσχεση για σταθερότητα.
Η επιλογή της Αλάσκας χρησιμοποιήθηκε για να δοθεί ένας ψευδοϊστορικός συμβολισμός, με αναφορές στην πώληση του 19ου αιώνα. Όμως, η προχθεσινή εικόνα διέφερε ριζικά: η πώληση της Αλάσκας το 1867 υπήρξε μια ειρηνική πράξη με αμοιβαία συμφωνία, αποτέλεσμα ενός στρατηγικού υπολογισμού και των δύο πλευρών. Σήμερα, η Ρωσία δεν πουλά εδάφη, αλλά τα κατακτά βίαια – από την Κριμαία μέχρι το Ντονμπάς, και από εκεί προσπαθεί να αποκτήσει επιρροή σε όλη την ευρύτερη περιοχή. Το γεγονός ότι ο Πούτιν κατέφθασε σε αμερικανικό έδαφος με κόκκινο χαλί, θερμή χειραψία και μάλιστα μοιράστηκε τη λιμουζίνα του Τραμπ, αποτέλεσε μια σημαντική επικοινωνιακή νίκη της Μόσχας και μια ιστορική αμηχανία για τη Δύση. Η σκηνή αυτή, που έμοιαζε βγαλμένη από ταινία του Χόλυγουντ, εξυπηρέτησε πλήρως τον σκοπό του Κρεμλίνου να ισχυροποιήσει τη θέση του στο παγκόσμιο στερέωμα, παρουσιάζοντας τον Πούτιν ως τον νομιμοποιημένο και ισότιμο ομόλογο του προέδρου των ΗΠΑ.
Η Ευρώπη στο περιθώριο, αλλά όχι ευκαταφρόνητη
Η Ευρώπη βρέθηκε και πάλι στο περιθώριο, τουλάχιστον ως προς την επίσημη εκπροσώπηση. Αν και ορισμένοι έσπευσαν να μιλήσουν για «παραγνώριση της Ιστορίας», η αλήθεια είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο βασικός πυλώνας στήριξης της Ουκρανίας. Χωρίς την ευρωπαϊκή στρατιωτική και οικονομική βοήθεια, η ρωσική επιθετικότητα θα είχε ήδη καταπιεί τη χώρα. Αυτό το γεγονός δεν αναιρείται από την απουσία του ευρωπαϊκού αποτυπώματος στη χθεσινή συνάντηση. Αντιθέτως, η απουσία αυτή απλώς αποκάλυψε την πρόθεση του Τραμπ να υποβαθμίσει τον ρόλο των ευρωπαϊκών εταίρων του, προσπαθώντας να επιδείξει την εγωπαθή εξωτερική του πολιτική και να διαπραγματευτεί απευθείας με τον Πούτιν, αγνοώντας τις κοινές αξίες και τα συμφέροντα των συμμάχων του. Αυτή η προσέγγιση είναι ριζικά αντίθετη με την πολυμερή διπλωματία και υπονομεύει τις συμμαχίες που αποτελούν το θεμέλιο της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής ασφάλειας. Ο Τραμπ σύρθηκε ταπεινωτικά στο καναβάτσο, αφού τα έδωσε όλα και σε αντάλλαγμα δεν πήρε τίποτε. ‘Ώδινεν ὄρος καὶ ἔτεκεν μῦν = κοιλοπονούσε ένα βουνό και γέννησε ποντίκι.
Η Ευρώπη, παρά τις εσωτερικές της διαφωνίες, έχει αποδείξει έμπρακτα την αλληλεγγύη της προς την Ουκρανία, αναλαμβάνοντας ένα σημαντικό οικονομικό και πολιτικό κόστος. Το γεγονός ότι αυτό το τίμημα δεν αναγνωρίστηκε επαρκώς στη συνάντηση της Αλάσκας δεν αλλάζει την πραγματικότητα: η συνοχή της Δύσης είναι κρίσιμη για την αποτροπή της ρωσικής επιθετικότητας και η Ευρώπη αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της συνοχής.
Οι πραγματικοί κίνδυνοι και το συμπέρασμα
Ο πραγματικός κίνδυνος που προέκυψε από τη σύνοδο δεν ήταν η δημιουργία μιας νέας παγκόσμιας τάξης, αλλά η εδραίωση της αντίληψης ότι οι διεθνείς σχέσεις μπορούν να λειτουργούν χωρίς κανόνες. Η ιδέα ότι ο ισχυρός μπορεί να επιβάλλεται στον πιο αδύναμο και ότι οι εδαφικές κατακτήσεις είναι αποδεκτές, αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια ασφάλεια. Η χθεσινή συνάντηση δεν πρόσφερε λύσεις, αλλά κινδύνεψε να επαναφέρει τη λογική του 19ου αιώνα, την εποχή των αυτοκρατοριών, των άτεγκτων σφαιρών επιρροής και του δίκαιου του ισχυρότερου.
Η σύνοδος της Αλάσκας, παρά τα επικοινωνιακά πυροτεχνήματα, δεν άλλαξε την ουσία: η Ρωσία παραμένει ο επιτιθέμενος και η Ουκρανία το θύμα. Το διεθνές δίκαιο εξακολουθεί να έχει ισχύ, παρά τις απόπειρες επισκότισης και σχετικοποίησής του. Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες γνωρίζουν, παρά τις διαφωνίες τους, ότι η ασφάλεια και η ελευθερία τους είναι και θα συνεχίσουν να είναι , παρά την λαλημένη παρένθεση Τραμπ, ενιαίες και αδιαχώριστες.
Αν κάποιος τελικά κινδύνεψε να καταστεί «υποσημείωση της Ιστορίας», δεν ήταν οι Ευρωπαίοι, αλλά όσοι πίστεψαν ότι η μοίρα ελεύθερων εθνών μπορούσε να αποφασιστεί σε μια τρίωρη συνάντηση, πίσω από κλειστές πόρτες, με κόκκινα χαλιά και χαμόγελα. Ο κόσμος του 21ου αιώνα δεν ανήκει σε φανταγμένους τσάρους και αυτοκράτορες, αλλά σε ελεύθερους λαούς που υπερασπίζονται το δικαίωμα να υπάρχουν. Η δημοκρατία, οι διεθνείς κανόνες και η αλληλεγγύη των λαών είναι η μόνη απάντηση σε κάθε προσπάθεια να γυρίσει ο κόσμος πίσω, σε καισαρικές εποχές που θεωρούσαμε ότι είχαν παρέλθει οριστικά.
