Η Ρίζα και ο Καρπός: Γιατί είναι Ουτοπία να «Φτιάξουμε την Οικονομία» χωρίς να Αναγεννήσουμε την Παιδεία

… Μόνο όταν καταλάβουμε ότι η καλύτερη οικονομική επένδυση μιας χώρας είναι η επένδυση στην παιδεία των παιδιών της, θα μπορέσουμε να οικοδομήσουμε μια οικονομία ισχυρή, αυτόνομη και ανθεκτική στο μέλλον. Οτιδήποτε άλλο αποτελεί, απλώς, μια επικίνδυνη ουτοπία…

 

Στον δημόσιο λόγο της χώρας μας, η οικονομία και η παιδεία αντιμετωπίζονται παραδοσιακά ως δύο παράλληλοι κόσμοι, δύο στεγανοποιημένα χαρτοφυλάκια που σπάνια τέμνονται ουσιαστικά. Όταν συζητάμε για την οικονομική ανάπτυξη, το ενδιαφέρον μονοπωλούν οι φορολογικοί συντελεστές, τα ελλείμματα, οι δείκτες του ΑΕΠ, τα επενδυτικά κίνητρα και η απορρόφηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Η παιδεία, από την άλλη πλευρά, υποβαθμίζεται σε μια συζήτηση για τις βάσεις εισαγωγής, τον αριθμό των εισακτέων ή τις συνδικαλιστικές αντιπαραθέσεις των εκπαιδευτικών.

Ωστόσο, η σκληρή πραγματικότητα της σύγχρονης παγκοσμιοποιημένης πραγματικότητας έρχεται να μας υπενθυμίσει μια θεμελιώδη αλήθεια, η οποία κινδυνεύει να μετατραπεί σε αξίωμα: «Δεν μπορούμε να φτιάξουμε την οικονομία, αν δεν φτιάξουμε πρώτα την παιδεία». Η οικονομία δεν είναι τίποτα περισσότερο από τον καρπό. Η παιδεία είναι η ρίζα. Αν το δέντρο της εκπαίδευσης είναι καχεκτικό, αν οι ρίζες του είναι σαθρές και στερημένες από τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, είναι μαθηματικά αδύνατο να γευτούμε ποτέ τους ώριμους και υγιείς καρπούς μιας βιώσιμης οικονομικής ευημερίας.

Από την Οικονομία της Φθηνής Εργασίας στην Κοινωνία της Γνώσης

Για δεκαετίες, το αναπτυξιακό μοντέλο πολλών χωρών —συμπεριλαμβανομένης συχνά και της δικής μας— βασιζόταν σε μια κοντόφθαλμη λογική: στον ανταγωνισμό μέσω του χαμηλού κόστους. Χαμηλοί μισθοί, ανειδίκευτο ή ημιειδικευμένο εργατικό δυναμικό, και μια οικονομική δραστηριότητα επικεντρωμένη σχεδόν αποκλειστικά στην πρωτογενή παραγωγή, τον τουρισμό χαμηλής προστιθέμενης αξίας ή τις βασικές υπηρεσίες. Αυτό το μοντέλο, όμως, έχει ημερομηνία λήξης. Στον 21ο αιώνα, η παγκόσμια οικονομία δεν κινείται πλέον από τους μυς, αλλά από τον εγκέφαλο. Είναι η λεγόμενη «Οικονομία της Γνώσης».

Όταν ένα εκπαιδευτικό σύστημα επιμένει να λειτουργεί με αναχρονιστικές μεθόδους, βασισμένο στην παπαγαλία, τη στείρα αποστήθιση και την απόρριψη της κριτικής σκέψης, καταδικάζει την οικονομία της χώρας σε μαρασμό. Οι σύγχρονες επιχειρήσεις και οι διεθνείς επενδυτές δεν αναζητούν πλέον ανθρώπους-ρομπότ που εκτελούν μηχανικά εντολές: αναζητούν δημιουργικά μυαλά, ικανά να λύνουν σύνθετα προβλήματα, να προσαρμόζονται σε ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές και να καινοτομούν. Χωρίς μια παιδεία που καλλιεργεί την έρευνα, την ψηφιακή ευφυΐα και την επιχειρηματική κουλτούρα, μια χώρα είναι αδύνατον να προσελκύσει ποιοτικές επενδύσεις υψηλής τεχνολογίας ή να δημιουργήσει εγχώρια προϊόντα που μπορούν να σταθούν με αξιώσεις στη διεθνή αγορά.

Το Τίμημα του Brain Drain: Η Μεγαλύτερη Οικονομική Αιμορραγία

Η άμεση συνέπεια της αποσύνδεσης της παιδείας από την οικονομική πραγματικότητα αποτυπώνεται ανάγλυφα στο φαινόμενο της φυγής των εγκεφάλων (brain drain). Όταν το εκπαιδευτικό σύστημα παράγει επιστήμονες και επαγγελματίες υψηλού επιπέδου, αλλά η εγχώρια οικονομική δομή —λόγω έλλειψης εκσυγχρονισμού— δεν μπορεί να τους απορροφήσει, ή όταν το ίδιο το εκπαιδευτικό περιβάλλον απαξιώνει την αριστεία και την αξιοκρατία, οι πιο δυναμικοί νέοι εγκαταλείπουν τη χώρα.

Από καθαρά οικονομική σκοπιά, το brain drain αποτελεί μια καταστροφική επένδυση για το κράτος. Οι φορολογούμενοι πολίτες χρηματοδοτούν για σχεδόν δύο δεκαετίες την ανατροφή, τη σχολική εκπαίδευση και τις πανεπιστημιακές σπουδές ενός νέου ανθρώπου. Τη στιγμή, όμως, που αυτός ο άνθρωπος είναι έτοιμος να αποδώσει καρπούς, να εργαστεί, να φορολογηθεί και να παράγει πλούτο, αναγκάζεται να μεταναστεύσει. Έτσι, την οικονομική υπεραξία των χρημάτων που επένδυσε η πατρίδα του, την καρπώνεται έτοιμη και δωρεάν μια άλλη, πιο οργανωμένη οικονομία του εξωτερικού. Αν δεν «φτιάξουμε την παιδεία» ώστε να γίνει φάρος αξιοκρατίας και πεδίο σύνδεσης με την πραγματική αγορά εργασίας, θα συνεχίσουμε να επιδοτούμε την ανάπτυξη των ξένων κρατών με το δικό μας πολυτιμότερο κεφάλαιο: το ανθρώπινο.

Η Κοινωνική Παιδεία ως Θεμέλιο του Κράτους Δικαίου

Η οικονομία, ωστόσο, δεν είναι μόνο μακροοικονομικά μεγέθη και ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών. Είναι, πάνω από όλα, κοινωνική συμπεριφορά. Μια υγιής οικονομία προϋποθέτει την ύπαρξη ενός σταθερού Κράτους Δικαίου, το οποίο με τη σειρά του βασίζεται στην εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και στους κανόνες της οργανωμένης πολιτείας. Αυτή η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται με νόμους: καλλιεργείται στα θρανία.

Ένα ελλιπές εκπαιδευτικό σύστημα που αποτυγχάνει να διδάξει την ιδιότητα του υπεύθυνου πολίτη, τον σεβασμό στη δημόσια περιουσία, τη συλλογική συνείδηση και την κοινωνική αλληλεγγύη, δημιουργεί μια κοινωνία χαμηλής κοινωνικής εμπιστοσύνης. Σε μια τέτοια κοινωνία, η φοροδιαφυγή θεωρείται «μαγκιά», η διαφθορά γίνεται ανεκτή ως καθημερινό εργαλείο συναλλαγής, η γραφειοκρατία γιγαντώνεται για να ελέγξει την αναξιοπιστία, και η παραοικονομία ανθεί. Κανένα φορολογικό νομοσχέδιο και κανένας ελεγκτικός μηχανισμός δεν μπορεί να πατάξει τη διαφθορά, αν η ίδια η παιδεία δεν έχει διαπλάσει πολίτες που θεωρούν τη διαφάνεια και την εντιμότητα ως αυτονόητες αξίες. Η οικονομική ασφάλεια μιας χώρας περνά, λοιπόν, μέσα από την ηθική και κοινωνική θωράκιση των μελλοντικών της πολιτών.

Το Ιστορικό Δίδαγμα: Το Παράδειγμα της Νότιας Κορέας

Για όσους θεωρούν τα παραπάνω ως θεωρητικά ή ρομαντικά σχήματα, η σύγχρονη παγκόσμια ιστορία προσφέρει απτά, χειροπιαστά παραδείγματα. Το πιο εμβληματικό από αυτά είναι η πορεία της Νότιας Κορέας. Στα μέσα του περασμένου αιώνα, μετά τη λήξη του καταστροφικού εμφυλίου πολέμου, η χώρα βρισκόταν σε κατάσταση απόλυτης εξαθλίωσης. Το ΑΕΠ της ήταν χαμηλότερο από το αντίστοιχο πολλών υποσαχάριων αφρικανικών κρατών, δεν διέθετε φυσικούς πόρους, ενώ το ποσοστό αναλφαβητισμού ήταν απογοητευτικό.

Η ηγεσία της χώρας, αντί να αναζητήσει εφήμερες οικονομικές ενέσεις, έλαβε μια ριζοσπαστική και μακροπρόθεσμη απόφαση: επένδυσε το σύνολο σχεδόν των πενιχρών πόρων της στην εκπαίδευση. Δημιούργησε ένα εξαιρετικά απαιτητικό, αξιοκρατικό και καθολικό εκπαιδευτικό σύστημα, εστιάζοντας στην ποιότητα των εκπαιδευτικών υπηρεσιών. Το αποτέλεσμα; Μέσα σε λίγες δεκαετίες, αυτό το άρτια εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό μεταμόρφωσε μια κατεστραμμένη αγροτική χώρα σε μια από τις ισχυρότερες βιομηχανικές και τεχνολογικές υπερδυνάμεις του πλανήτη, την πατρίδα παγκόσμιων κολοσσών που σήμερα ρυθμίζουν τις εξελίξεις στην τεχνολογία.

Η Ώρα της Ευθύνης

Όταν οι κυβερνήσεις επιχειρούν να «φτιάξουν την οικονομία» εφαρμόζοντας αποκλειστικά εισπρακτικά μέτρα, περικοπές δαπανών ή επιδοματικές πολιτικές, είναι σαν να τοποθετούν έναν πρόχειρο επίδεσμο πάνω σε μια βαθιά, εσωτερική πληγή. Πρόκειται για μια απλή, βραχυπρόθεσμη διαχείριση της κρίσης που δεν αγγίζει τα δομικά αίτια του προβλήματος.

Αν θέλουμε ως κοινωνία να ξεφύγουμε από τον φαύλο κύκλο της οικονομικής στενότητας και της αναπτυξιακής υστέρησης, οφείλουμε να αλλάξουμε ριζικά προτεραιότητες. Η παιδεία πρέπει να πάψει να αποτελεί το «παραπαίδι» των προϋπολογισμών και το πεδίο στείρων ιδεολογικών πειραματισμών κάθε νέας κυβέρνησης. Απαιτείται μια εθνική, μακρόπνοη στρατηγική που θα αναμορφώσει τα αναλυτικά προγράμματα, θα ενισχύσει την αξιολόγηση και την αριστεία, θα συνδέσει τα πανεπιστήμια με την γνήσια παραγωγή και θα καλλιεργήσει ελεύθερα, κριτικά και δημιουργικά μυαλά.

Μόνο όταν καταλάβουμε ότι η καλύτερη οικονομική επένδυση μιας χώρας είναι η επένδυση στην παιδεία των παιδιών της, θα μπορέσουμε να οικοδομήσουμε μια οικονομία ισχυρή, αυτόνομη και ανθεκτική στο μέλλον. Οτιδήποτε άλλο αποτελεί, απλώς, μια επικίνδυνη ουτοπία.