Επιστροφή στη Βαρβαρότητα ή Θωράκιση του Πολιτισμού; Του Σπύρου Άνδρεϊτς

Στις μέρες μας, γινόμαστε μάρτυρες μιας επικίνδυνης ιδεολογικής παλινδρόμησης. Μερίδα του δημόσιου λόγου –από δημοσιογράφους έως και ακαδημαϊκούς κύκλους– φαίνεται να γοητεύεται από την επιστροφή της «ωμής ισχύος». Με αφορμή τη γεωπολιτική στρατηγική ηγετών όπως ο Βλαντιμίρ Πούτιν ή την απομονωτική και συναλλακτική πολιτική της βίας του Ντόναλντ Τραμπ, αναβιώνει η λατρεία του κυνισμού. Προβάλλεται το επιχείρημα ότι το Διεθνές Δίκαιο είναι μια «απάτη» των ανίσχυρων και ότι η ηθική επιταγή μιας μεγάλης δύναμης είναι να επιβάλλεται με τη δύναμη, αγνοώντας σύνορα, συνθήκες και ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Όμως, αυτή η αγαλλίαση μπροστά στη γυμνή βία δεν είναι σημάδι ρεαλισμού. Είναι σημάδι πολιτισμικής παρακμής. Η κοινωνία των ανθρώπων, και κυρίως η νέα γενιά που κληρονομεί έναν ήδη εύθραυστο κόσμο, δεν χρειάζεται περισσότερους «πυγμάχους» στη διεθνή σκηνή. Χρειάζεται κανόνες. Γιατί χωρίς το Διεθνές Δίκαιο, η ιστορία μετατρέπεται σε μια αέναη αρένα, όπου το μόνο που περιμένει τους νικητές είναι η σειρά τους να γίνουν θύματα ενός ακόμη ισχυρότερου.

Η Φιλοσοφική και Ηθική Θεμελίωση: Από το «Δίκαιο του Ισχυρού» στο Κοινωνικό Συμβόλαιο

Η φιλοσοφική σύγκρουση είναι παλιά όσο και ο Θουκυδίδης. Στον «Διάλογο των Μηλίων», οι Αθηναίοι διακήρυτταν ότι «ο ισχυρός πράττει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του και ο ασθενής υποφέρει ό,τι του επιβάλλει η μοίρα του». [Το ακριβές χωρίο από τον «Διάλογο των Μηλίων» βρίσκεται στο πέμπτο βιβλίο της Ιστορίας του Θουκυδίδη (Βιβλίο Ε’, κεφάλαιο 89)].

Είναι μία από τις πιο διάσημες και κυνικές διατυπώσεις του πολιτικού ρεαλισμού στην παγκόσμια γραμματεία.

Το Αρχαίο Κείμενο

«…δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν.»

Για να κατανοηθεί η έννοια, το κείμενο που προηγείται είναι εξίσου σημαντικό, καθώς διαχωρίζει το «δίκαιο» από την «ισχύ»:

Αρχαία Ελληνικά: «…ἐπισταμένους πρὸς εἰδότας ὅτι δίκαια μὲν ἐν τῷ ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ τῆς ἴσης ἀνάγκης κρίνεται, δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν.»

Νέα Ελληνική Απόδοση: «…αφού ξέρετε καλά, όπως κι εμείς, ότι κατά την ανθρώπινη λογική το δίκαιο λαμβάνεται υπόψη μόνο όταν υπάρχει ίση δύναμη για την επιβολή του, αλλιώς οι ισχυροί πράττουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν και τα αποδέχονται.»

Αυτό το δόγμα, που σήμερα κάποιοι βαφτίζουν «αναγκαίο προνόμιο», είναι η άρνηση του ανθρώπινου λόγου.

Από την πλευρά της ηθικής φιλοσοφίας, το Διεθνές Δίκαιο αποτελεί την προέκταση του Κοινωνικού Συμβολαίου σε παγκόσμια κλίμακα. Όπως ο Hobbes και ο Locke αντελήφθησαν ότι η έξοδος από την «φυσική κατάσταση» (δηλαδή τον πόλεμο όλων εναντίον όλων) απαιτεί την υποταγή σε κοινούς κανόνες, έτσι και οι χώρες οφείλουν να δεσμεύονται από υπερεθνικές αρχές. Η ηθική του Immanuel Kant για την «Αιώνια Ειρήνη» δεν ήταν μια ουτοπική ευχή, αλλά μια λογική αναγκαιότητα: η αναγνώριση του άλλου ως υποκειμένου και όχι ως μέσου προς έναν σκοπό. Όταν επιχαίρουμε για τη βία του ισχυρού, καταργούμε την έννοια της ηθικής ευθύνης και επιστρέφουμε στο ζωώδες ένστιχτο.

Η Κοινωνιολογική Διάσταση: Η Βία ως Μεταδοτική Ασθένεια

Κοινωνιολογικά, η αποδοχή της διεθνούς βίας έχει άμεσο αντίκτυπο στον εσωτερικό ιστό των κρατών. Υπάρχει μια ευθεία γραμμή που συνδέει τον πύραυλο που παραβιάζει ένα σύνορο με το μαχαίρι στην τσέπη ενός εφήβου στην Κυψέλη ή στις Σέρρες. Όταν οι «μεγάλοι» του κόσμου νομιμοποιούν τον εκφοβισμό ως διπλωματία, στέλνουν ένα μήνυμα στις κοινωνίες: η διαπραγμάτευση είναι αδυναμία, η επιβολή είναι αρετή.

Η νέα γενιά μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η εικόνα της ισχύος ταυτίζεται με την ανομία. Αν οι διεθνείς κανόνες καταρρεύσουν, η έννοια της «κοινωνικής συνοχής» γίνεται κενό γράμμα. Η βία γίνεται «ψυχαγωγική» και «δομική», καθώς το πρότυπο του ηγέτη-τιμωρού αντικαθιστά το πρότυπο του ηγέτη-εγγυητή της ελευθερίας.

Η Οικονομική Σκοπιά: Η Σταθερότητα ως Προϋπόθεση της Ευημερίας

Ακόμη και αν παραμερίσουμε την ηθική, η οικονομική λογική υπέρ του Διεθνούς Δικαίου είναι συντριπτική. Οι αγορές, οι επενδύσεις και η παγκόσμια ανάπτυξη βασίζονται στην προβλεψιμότητα. Ο «νόμος της ζούγκλας» που ευαγγελίζονται οι θιασώτες του κυνισμού είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της ευημερίας.

Οι μονομερείς κυρώσεις, οι εμπορικοί πόλεμοι και η στρατιωτική αστάθεια αυξάνουν το κόστος της ζωής, διαλύουν τις εφοδιαστικές αλυσίδες και βυθίζουν ολόκληρες περιοχές στην ένδεια. Το Διεθνές Δίκαιο και οι οργανισμοί όπως ο ΠΟΕ ή ο ΟΗΕ, παρά τις ατέλειές τους, παρέχουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να υπάρξει οικονομική συνεργασία. Η ειρηνική συνύπαρξη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η υποδομή πάνω στην οποία χτίζεται το μέλλον των επόμενων γενεών.

Η Πολιτική Σκοπιά: Η Προστασία της Κυριαρχίας των Ασθενέστερων

Πολιτικά, η αγαλλίαση για τη βία των μεγάλων χωρών επί των ασθενέστερων είναι μια αυτοκτονική στάση, ειδικά για πολίτες μεσαίων ή μικρών κρατών. Το Διεθνές Δίκαιο είναι η μοναδική «ασπίδα» για χώρες που δεν διαθέτουν πυρηνικά οπλοστάσια ή τεράστιες οικονομίες.

Αν δεχτούμε ότι η ισχύς είναι η μοναδική πηγή δικαίου, τότε υπογράφουμε την καταδίκη της δικής μας εθνικής κυριαρχίας. Η «πολιτική των σφαιρών επιρροής» μετατρέπει τον πλανήτη σε ένα άθροισμα υποτελών και υπεξούσιων κρατών. Η τήρηση του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και ο σεβασμός της εδαφικής ακεραιότητας είναι οι μόνες εγγυήσεις ότι τα παιδιά μας δεν θα ζήσουν σε έναν κόσμο όπου τα σύνορα θα αλλάζουν με κάθε αλλαγή διάθεσης ενός αυταρχικού ηγέτη.

Το Χρέος μας προς τη Νέα Γενιά

Τα παιδιά και τα εγγόνια μας δικαιούνται ένα μέλλον όπου η ασφάλεια δεν θα εξαρτάται από το πόσο «σκληρός» είναι ο γείτονας. Η νέα γενιά, που ήδη αντιμετωπίζει την κλιματική κρίση και την τεχνολογική αβεβαιότητα, χρειάζεται σταθερούς και απαραβίαστους κανόνες.

Η αποδοχή της βίας ως «πολιτικά επιβεβλημένου προνομίου» είναι μια προδοσία προς τους νέους. Τους παραδίδουμε έναν κόσμο χωρίς φραγμούς, ένα σύστημα όπου η αξία του ανθρώπου μετριέται με την ισχύ της γροθιάς του. Αντίθετα, η προάσπιση του Διεθνούς Δικαίου είναι μια πράξη αγάπης και ευθύνης. Είναι η υπόσχεση ότι η λογική μπορεί να δαμάσει το ένστικτο και ότι η ειρήνη είναι αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής και όχι σύμπτωσης.

Η Αντίσταση στον Κυνισμό

Είναι καιρός να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε τους κανόνες της διεθνούς συνύπαρξης ως «αδυναμία». Η πραγματική δύναμη ενός πολιτισμού φαίνεται στην ικανότητά του να αυτοπεριορίζεται μέσω του νόμου. Η αγαλλίαση μπροστά στη βία των Πούτιν και των Τραμπ αυτού του κόσμου δεν είναι τίποτα άλλο από μια ενδοτική στάση απέναντι στον πολιτικό ζόφο.

Το Διεθνές Δίκαιο δεν είναι τέλειο, είναι όμως η μόνη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην οργάνωση και το χάος. Η επικράτηση του χάους οδηγεί πολύ απλά στην κονιορτοποίηση των ασθενέστερων. Οφείλουμε να το υπερασπιστούμε, όχι ως μια γραφειοκρατική αναγκαιότητα, αλλά ως το ύψιστο ηθικό και πολιτικό επίτευγμα της ανθρωπότητας. Γιατί, στο τέλος, ο νόμος του ισχυρού δεν παράγει δίκαιο: παράγει μόνο πολύ περισσότερα θύματα.