Ελευθέριος Βενιζέλος: Ο Αρχιτέκτονας της Μεγάλης Ελλάδας απέναντι στην Ύβρη των Άκρων Του Σπύρου Άνδρεϊτς

Στην ταραγμένη πολιτική αρένα της σύγχρονης Ελλάδας, παρατηρείται τα τελευταία χρόνια μια παράδοξη αναβίωση ενός ιδιότυπου ιστορικού ρεβανσισμού. Μια αλλόκοτη «ιερή συμμαχία» των δύο άκρων του πολιτικού φάσματος —από τη μία η φιλομοναρχική παλαιοδεξιά της «ψωροκώσταινας» και από την άλλη μια μονοδιάστατη αριστερά εγκλωβισμένη σε ιδεοληπτικές αναγνώσεις του παρελθόντος— επιχειρεί την αποδόμηση του μεγαλύτερου πολιτικού άνδρα που ανέδειξε το έθνος: του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Οι μεν τον εγκαλούν για τον «τυχοδιωκτισμό» της Μικράς Ασίας, οι δε για τον «αυταρχισμό» του Ιδιωνύμου. Όμως, η ιστορική αλήθεια, γυμνή από τις ύποπτες κομματικές σκοπιμότητες, αναδεικνύει έναν ηγέτη που παρέλαβε μια ηττημένη Ελλάδα στα όρια της Μελούνας (ορεινή διάβαση στην Ελασσόνα) και την παρέδωσε ως μια σύγχρονη, υπολογίσιμη ευρωπαϊκή δύναμη.

Η Μικρασιατική Τραγωδία: Από τον Θρίαμβο των Σεβρών στον Διπλωματικό Αυτοχειριασμό

Ο συνηθέστερος δικολαβισμός της αντιβενιζελικής δεξιάς είναι η χρέωση της Μικρασιατικής Καταστροφής στον Βενιζέλο. Πρόκειται για μια επικίνδυνη ιστορική αναλήθεια. Η Μικρασιατική εκστρατεία δεν ήταν ένας καιροσκοπικός τυχοδιωκτισμός. Ήταν η υλοποίηση ενός επεξεργασμένου οράματος εθνικής ολοκλήρωσης, βασισμένη σε ακριβείς διεθνείς συσχετισμούς.

Η Ελλάδα των «δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών», όπως αποτυπώθηκε στη Συνθήκη των Σεβρών, ήταν το αποτέλεσμα της απόλυτης ευθυγράμμισης των ελληνικών δικαίων με τα συμφέροντα των νικητών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) αποτέλεσε τον κορυφαίο διπλωματικό «θρίαμβο» του Ελευθέριου Βενιζέλου, πραγματοποιώντας το όραμα της «Μεγάλης Ελλάδας». Η Ελλάδα εξασφάλισε τη Θράκη, την Ίμβρο, την Τένεδο και την περιοχή της Σμύρνης, καθιστώντας την κυρίαρχη δύναμη στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο Βενιζέλος κατέστησε την Ελλάδα αναγκαίο εταίρο της Αντάντ. Η καταστροφή που ακολούθησε δεν ήταν το αποτέλεσμα της απόβασης στη Σμύρνη το 1919, αλλά το νομοτελειακό προϊόν της εγκληματικά πανηλίθιας στρατηγικής των φιλοβασιλικών κυβερνήσεων μετά τον Νοέμβριο του 1920.

Όταν η παράταξη των «Πομερανών» —όπως τους χαρακτήρισε περιφρονητικά ο ίδιος ο ομογάλακτός τους Γεώργιος Βλάχος— ενώ ανέλαβε την εξουσία με το πλανερό σύνθημα «οίκαδε», διέπραξε τρία θανάσιμα λάθη:

1. Διπλωματική Απομόνωση: Η επαναφορά του φιλογερμανού Βασιλιά Κωνσταντίνου έδωσε στις έως τότε φίλιες Μεγάλες Δυνάμεις το πρόσχημα να εγκαταλείψουν την Ελλάδα.
2. Στρατιωτικός Αποκεφαλισμός: Αποστράτευσαν τους αποδεδειγμένα άξιους και εμπειροπόλεμους αξιωματικούς της νικηφόρας «Άμυνας» για να τους αντικαταστήσουν με ανίκανους και απειρόμαχους, ομοϊδεάτες απόστρατους.
3. Στρατηγική Τύφλωση: Οδήγησαν τον στρατό σε μια αδιέξοδη κλιμάκωση στην Ανατολία με την καθ’ όλα εξωφρενική προέλαση προς την Άγκυρα, χωρίς διεθνή ερείσματα, την ώρα που η ηγεσία διοικούσε από απόσταση 600 χιλιομέτρων (από τη Σμύρνη και όχι από την πρώτη γραμμή).

4. Η Μέγιστη Πολιτική Παραπλάνηση: Το τραγικό είναι ότι η παράταξη του Βλάχου είχε κερδίσει τις εκλογές του 1920 υποσχόμενη την απόλυση των επίστρατων, αλλά μόλις πήρε την εξουσία, όχι μόνο δεν απομάκρυνε τον στρατό, αλλά εντελώς αντίθετα τον οδήγησε ντουγρού προς την Άγκυρα.

Ενώ ο Βενιζέλος παρέδωσε έναν θρίαμβο, οι μειωμένης αντίληψης, πολιτικά καθυστερημένοι διάδοχοί του τον μετέτρεψαν σε εθνική συμφορά λόγω πλήρους αδυναμίας ανάγνωσης της διεθνούς γεωπολιτικής σκακιέρας.

Το «Ιδιώνυμο» του 1929: Αμυνόμενη Δημοκρατία vs Ολοκληρωτισμού

Στην αντίπερα όχθη, η Αριστερά επικαλείται το «Ιδιώνυμο» (Νόμος 4229/1929) για να παρουσιάσει έναν Βενιζέλο αυταρχικό. Όμως, το Ιδιώνυμο δεν ήταν μια τυφλή δίωξη ιδεών. Ο νόμος τιμωρούσε όσους επιδίωκαν τη «βίαιη ανατροπή του κρατούντος κοινωνικού συστήματος» και κυρίως την «απόσπαση μέρους εκ της επικρατείας».

Για να κατανοήσουμε το Ιδιώνυμο, πρέπει να το δούμε μέσα στο αληθινό περίβλημα της εποχής. Σε μια Ευρώπη όπου ο ολοκληρωτισμός —κομμουνιστικός και φασιστικός— σάρωνε τα πάντα, ο Βενιζέλος επέλεξε να θωρακίσει την αβασίλευτη δημοκρατία. Και αυτό όχι έτσι αυθαίρετα, χωρίς γενεσιουργό αιτία.

Την εποχή εκείνη, το ΚΚΕ, υπό την καθοδήγηση της Κομιντέρν, υποστήριζε επίσημα τη δημιουργία «Ανεξάρτητης Μακεδονίας και Θράκης». Η θέση αυτή εκφράστηκε, ντρέτα νέτα και ξεκάθαρα στο 3ο Έκτακτο Συνέδριο (Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1924) & το Μανιφέστο (14 Δεκεμβρίου 1924). Στο κεφάλαιο 4, με τίτλο «Ανεξαρτησία στη Μακεδονία και τη Θράκη», αναγραφόταν επί λέξει: «Η ντόπια μπουρζουαζία είναι εθνικός δυνάστης και καταπιεστής του μακεδονικού και θρακικού λαού […] Ζήτω η ανεξάρτητη Μακεδονία και Θράκη!». Η θέση αυτή διατηρήθηκε επίσημα μέχρι το 1935 (6η Ολομέλεια της ΚΕ).

Η Κομιντέρν (Comintern), γνωστή και ως Τρίτη Διεθνής (1919-1943), ήταν ο παγκόσμιος οργανισμός που ιδρύθηκε στη Μόσχα με σκοπό τον συντονισμό των κομμουνιστικών κομμάτων παγκοσμίως και την προώθηση της παγκόσμιας επανάστασης. Για την ελληνική ιστορία και τη σχέση της με τον Βενιζέλο, η Κομιντέρν δεν ήταν απλώς ένας ιδεολογικός φορέας, αλλά μια διεθνής πολιτική δύναμη που επηρέασε άμεσα την εσωτερική ασφάλεια και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας.

1. 1. Ο ρόλος της ως «Παγκόσμιο Κόμμα»

Η Κομιντέρν δεν ήταν μια χαλαρή συμμαχία, αλλά ένα αυστηρά ιεραρχημένο όργανο. Τα κατά τόπους κομμουνιστικά κόμματα (όπως το ΣΕΚΕ/ΚΚΕ) θεωρούνταν «τμήματα» της Διεθνούς και ήταν υποχρεωμένα να ακολουθούν τυφλά τις αποφάσεις της Μόσχας (οι περίφημοι «21 όροι» εισδοχής).

2. Η Κομιντέρν και το Μακεδονικό Ζήτημα

Αυτή είναι η κρίσιμη σύνδεση με τον Βενιζέλο και το Ιδιώνυμο. Η Κομιντέρν, θέλοντας να προκαλέσει επαναστατική αναταραχή στα Βαλκάνια, υιοθέτησε τη βουλγαρική θέση για «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία και Θράκη».

Επέβαλε στο ΚΚΕ να υποστηρίξει την απόσπαση αυτών των εδαφών από την Ελλάδα. Αυτό μετέτρεψε το ΚΚΕ, στα μάτια του Βενιζέλου, από έναν κοινωνικό αντίπαλο σε έναν εθνικό κίνδυνο που καθοδηγούνταν από μια ξένη δύναμη (τη Σοβιετική Ένωση) με σκοπό τον διαμελισμό της χώρας.

3. Ο Βενιζέλος απέναντι στην Κομιντέρν

Ο Βενιζέλος, ως λάτρης του δυτικού κοινοβουλευτισμού, έβλεπε στην Κομιντέρν έναν διπλό εχθρό:

Κοινωνικά: Την απειλή της βίαιης ανατροπής του φιλελεύθερου δημοκρατικού καθεστώτος (μπολσεβικισμός).

Εθνικά: Την υπονόμευση των συνόρων που μόλις είχαν οριστικοποιηθεί με τη Συνθήκη της Λωζάνης.

Όταν ο Βενιζέλος εισηγήθηκε το Ιδιώνυμο το 1929, είχε στο μυαλό του ακριβώς την Κομιντέρν. Στη Βουλή δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «ο νόμος δεν στρέφεται κατά της ελευθερίας των ιδεών, αλλά κατά των πρακτόρων μιας ξένης δύναμης» που εργάζονται για την κατάλυση του κράτους.

Κανένας ηγέτης που είχε αφιερώσει τη ζωή του στην εθνική ολοκλήρωση δεν θα μπορούσε να επιτρέψει τη χρήση των δημοκρατικών ελευθεριών για τον διαμελισμό της χώρας. Το Ιδιώνυμο λοιπόν δεν ήταν μια τυφλή δίωξη ιδεών, αλλά ένα εργαλείο αυτοπροστασίας της εθνικής επικράτειας, της εδαφικής ακεραιότητας και του αστικού κοινοβουλευτισμού απέναντι σε εκείνους που ορκίζονταν να τον ανατρέψουν με την ωμή βία.

Ο Κοινωνικός και Εκπαιδευτικός Αναμορφωτής

Πέρα από τα σύνορα και τις διώξεις, ο Βενιζέλος υπήρξε ο πρώτος που αντιλήφθηκε ότι η εξωτερική ισχύς πηγάζει από την εσωτερική ευστάθεια. Το έργο του στη δεκαετία του 1910 και την περίοδο 1928-1932 αποτελεί τη θεμελίωση του σύγχρονου ελληνικού κράτους:

• Εργατικά Δικαιώματα: Καθιέρωσε την Κυριακάτικη αργία και προστάτευσε την εργασία γυναικών και ανηλίκων. Κορυφαίο Επίτευγμά Του Υπήρξε Η Νομοθετική Θεμελίωση Του ΙΚΑ Το 1932 (Νόμος 5733). Παρά την προσπάθεια του Μεταξά να οικειοποιηθεί την πατρότητα του οργανισμού το 1937, η αλήθεια είναι ότι ο Βενιζέλος, με τη βοήθεια του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, είχε ήδη σχεδιάσει και ψηφίσει το πλαίσιο για την κοινωνική ασφάλιση. Η εφαρμογή του καθυστέρησε μόνο λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 1929 (το «Κραχ») και της μετέπειτα πτώχευσης του 1932, που στέρησαν από το κράτος τους αναγκαίους πόρους.
• Αγροτική Μεταρρύθμιση: Διένειμε τα τσιφλίκια στους ακτήμονες, αποτρέποντας την κοινωνική έκρηξη και δημιουργώντας μια σταθερή τάξη μικροϊδιοκτητών.
• Παιδεία: Επέβαλε (τότε) τη δημοτική γλώσσα στο δημοτικό σχολείο, σπάζοντας τα δεσμά του σχολαστικισμού και φέρνοντας την εκπαίδευση κοντά στον λαό.
• Θεσμοί: Ίδρυσε το Συμβούλιο της Επικρατείας και καθιέρωσε τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, επιχειρώντας να δημιουργήσει ένα κράτος δικαίου πέρα από κομματικές συναλλαγές.

Ο «Πατέρας» των Προσφύγων

Η μεγαλύτερη ίσως επιτυχία του Βενιζέλου ήταν η ενσωμάτωση των προσφύγων του 1922. Ενώ η αντιβενιζελική παράταξη αντιμετώπιζε τους πρόσφυγες ως «τουρκόσπορους» και απειλή για την «έντιμο Ελλάδα» της Μελούνας, ο Βενιζέλος τους είδε ως το ζωντανό κεφάλαιο που θα αναζωογονούσε τη χώρα.

Μέσω της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων, προσέφερε στέγη, γη και πολιτικά δικαιώματα σε 1,5 εκατομμύριο ψυχές. Οι πρόσφυγες έγιναν η ραχοκοκαλιά του βενιζελισμού, όχι από τυφλό φανατισμό, αλλά επειδή στο πρόσωπό του βρήκαν τον εγγυητή της αξιοπρέπειάς τους. Ο Βενιζέλος χρησιμοποίησε επίσης το Ιδιώνυμο και για να προστατεύσει αυτόν τον κόσμο από την ανερμάτιστη ριζοσπαστικοποίηση που θα οδηγούσε σε νέες εθνικές περιπέτειες.

Η Συμφωνία της Άγκυρας (1930): Το Θάρρος της Ειρήνης

Το αποκορύφωμα της πολιτικής του ευφυΐας ήταν η Συμφωνία της Άγκυρας με τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Ένας ηγέτης μικρότερου αναστήματος θα παρέμενε εγκλωβισμένος στο μίσος της ήττας. Ο Βενιζέλος όμως, με απίστευτο πολιτικό θάρρος κατάλαβε ότι η Ελλάδα χρειαζόταν δεκαετίες ειρηνικής ηρεμίας για να αναπτυχθεί.

Η Διαχρονική Αξία ενός Πολιτικού Γίγαντα

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν ήταν αλάνθαστος. Σε σύγκριση όμως με  τους συγκαιρινούς μικρόνοες αντιπάλους του υπήρξε ένας αληθινός πολιτικός «γίγαντας» που ήξερε να διαβάζει το μέλλον. Η σημερινή υστερία αποδόμησής του οφείλεται στον φθόνο της συμπλεγματικής μετριότητας πωρωμένων ημιμαθών και ολιγογράμματων απέναντι στο πολιτικό μεγαλείο.

Η Ελλάδα του σήμερα, αν θέλει να είναι υπολογίσιμος εταίρος και όχι διπλωματικά απομονωμένος παρίας, οφείλει να διδαχθεί από τη συνέπεια και τη διορατικότητα του Βενιζέλου. Η ανάθεση της εθνικής τύχης σε ολιγοφρενείς «ηγεσίες» που αδυνατώντας να διαβάσουν τους διεθνείς συσχετισμούς σκούζουν σαν καραμούζες και καταφεύγουν αποκλειστικά στις τσιρίδες της εχθροπάθειας—όπως ακριβώς συνέβη το 1920-22— οδηγεί μαθηματικά στην πανωλεθρία.

Ο Βενιζέλος μας άφησε μια κληρονομιά εξωστρέφειας, εκσυγχρονισμού και θεσμικής θωράκισης. Η αποκατάσταση της φήμης του δεν είναι απλώς ιστορικό καθήκον. Είναι η πυξίδα μας για το μέλλον. Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη από τη «μικρά πλην έντιμο» απομόνωση, αλλά από μια επιδραστική και δυνατή παρουσία στο διεθνές γίγνεσθαι που ο ίδιος οραματίστηκε και εν πολλοίς πέτυχε.