Τα «ύποπτα» ελατήρια των συγκινήσεων Μεταγραφή Σπύρου Άνδρεϊτς

Τόπος: Μια ήσυχη γωνιά μιας δημοφιλούς βιβλιοθήκης του Δουβλίνου, της Marsh‘s Library, αργά το απόγευμα. Γύρω τους απλώνονταν ράφια που ξεχείλιζαν από βιβλία ποικίλων θεμάτων.

Συνομιλητές:

• Σ.Α.: Ένας στοχαστικός και ίσως ελαφρώς ιδεαλιστής Έλληνας, βαθιά πεπεισμένος για τον κοινωνικό αντίκτυπο του δημόσιου λόγου.
• S.: Ένας Ιρλανδός λόγιος πιο πραγματιστής και κριτικός παρατηρητής, αλλά και προσγειωμένος στην εμπειρική πραγματικότητα.

M.S.: Πάντα λες ότι οι άνθρωποι διαφοροποιούνται ουσιαστικά από το πνεύμα τους. Όμως το πνεύμα οδηγεί συχνά τον άνθρωπο σε αμείλικτα ύψη, σε ανελέητες ερημιές. Μόνο το συναίσθημα τον επαναφέρει στην ανθρωπιά του.

Σ.Α.: Δεν είναι κάπως επιπόλαιο αυτό; Αν δεν δαμάζεις τις ευμετάβλητες ατομικές συγκινήσεις, δεν πέφτεις κατευθείαν στο πάθος της βαρβαρότητας και της θηριωδίας; Πολλές φορές μια ορισμένη συγκίνηση είναι μεταδοτική. Την κολλάς εύκολα και πρέπει να την αποφεύγεις σαν ένα ύπουλο κοινωνικό μικρόβιο. Μια ανεξέλεγκτη συναισθηματική φόρτιση, είτε είναι ο φόβος, ο θυμός, είτε ακόμα και ο υπέρμετρος ενθουσιασμός, μπορεί να οδηγήσει σε παρορμητικές και καταστροφικές πράξεις, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Δεν βλέπουμε συχνά πλήθη να παρασύρονται από ισχυρά, αλλά βραχύβια συναισθήματα που τα εκμεταλλεύονται οι επιτήδειοι, οδηγώντας σε ανεπιθύμητα και οδυνηρά αποτελέσματα;

M.S.: Υπερβάλλεις, ασφαλώς. Το να μπορείς να συναισθάνεσαι σημαίνει να μπορείς να ακούς και να βλέπεις ως ένα βαθμό με τα αισθητήρια του άλλου. Αυτό δημιουργεί τη συμπάθεια και τη μέριμνα για τον συνάνθρωπο. Βλέποντας τα πράγματα από την οπτική γωνία ενός άλλου γκρεμίζεις τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα. Έτσι αναπτύσσεται η ανεκτικότητα και η αποδοχή των διαφορών, που είναι βασικά στοιχεία της ίδιας της δημοκρατίας. Χωρίς ενσυναίσθηση, η κοινωνία θα ήταν ένα κρύο, αποστειρωμένο περιβάλλον, όπου ο καθένας θα φρόντιζε μόνο τον εαυτό του, χωρίς καμία κατανόηση για τις ανάγκες και τα βιώματα των άλλων. Η έλλειψη συναισθηματικής νοημοσύνης οδηγεί σε κοινωνική απομόνωση και συγκρούσεις, καθώς η αδυναμία κατανόησης των κινήτρων και των συναισθημάτων του άλλου δημιουργεί χάσματα επικοινωνίας και εμπιστοσύνης.

Σ.Α.: Ωστόσο, ποια συναισθήματα να συμμεριστείς; Αυτά του μεγάλου πλήθους που αμέσως φλογίζονται και ψύχονται την επόμενη στιγμή, ή τις ξεχωριστές αισθητικές συγκινήσεις που τις αισθάνονται και τις εκτιμούν οι πνευματικά προχωρημένοι; Ο χαρακτηρισμός τους ως ξεχωριστών δικαιώνεται από το γεγονός ότι αυτές προϋποθέτουν πνευματική προσπάθεια, κρίσεις και ιδέες. Και φυσικά απαιτούν στοχασμούς και διαλογισμούς, δηλαδή βαθιά ευαισθησία καθοδηγημένη από τον νου. Η τέχνη, η φιλοσοφία, η επιστήμη—όλα αυτά απαιτούν έναν συνδυασμό συναισθήματος και λογικής. Μια άμορφη συναισθηματική έκρηξη, χωρίς την καθοδήγηση του πνεύματος, μπορεί να οδηγήσει σε άγαρμπη καρακιτσαρία, σε επιφανειακές αντιδράσεις, χωρίς πραγματικό βάθος ή διάρκεια.

M.S.: Αρκεί όμως αυτές οι συνθέσεις να βγαίνουν φρέσκες και απροσποίητες σαν απόρροια μιας αυθεντικής αγωνίας να βρεθεί κάποιο νόημα στην αμήχανη ύπαρξή μας. Όχι σαν ακαδημαΐζουσες επιδεικτικές φλυαρίες, αυτές που με βαρετή σπουδαιοφάνεια αναπαράγουν επ’ άπειρον τις ίδιες φόρμες και τα μόνιμα τσιτάτα των τυποποιημένων. Η αυθεντικότητα και η πρωτοτυπία είναι απαραίτητες για κάθε δημιουργική έκφραση, είτε αυτή προέρχεται από το πνεύμα είτε από το συναίσθημα. Μια τέχνη που είναι απλά αναπαραγωγή, ή μια φιλοσοφία που είναι μόνο επανάληψη, χάνει την ψυχή της και δεν μπορεί να αγγίξει πραγματικά τον άνθρωπο. Το ζητούμενο είναι η πνευματική ειλικρίνεια και η συναισθηματική αλήθεια, όχι η απλή επίδειξη γνώσεων ή τεχνικών.

Σ.Α.: Θέλει και ρώτημα; Το να επαναλαμβάνεται κανείς και να μαϊμουδίζει πάει να πει πως δεν νιώθει ντροπή, δεν διαθέτει ευφυΐα, δεν έχει γούστο. Τέτοιοι είναι οι νεκρόσυλοι του πνεύματος που έχοντας προ πολλού χάσει κάθε ίχνος ατομικής γνώμης και κρίσης, αγνοούν την εξελισσόμενη πραγματικότητα και συμμορφώνονται μόνο με τις κεντρικές υποδείξεις ιδιοτελών και κρανιόκενων κοντυλοφόρων! Η πνευματική ανεξαρτησία είναι θεμελιώδης για την πρόοδο. Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα ανθρώπων που, παράγοντας τολμηρές και καινοτόμες ιδέες, έδωσαν ώθηση στον πολιτισμό, ενώ άλλοι, προσκολλημένοι σε παρωχημένες αντιλήψεις, λειτούργησαν ως τροχοπέδη.

M.S.: Όμως κι έτσι ακόμα, αν η εμβάθυνση στις αισθητικές συγκινήσεις και η ζωντανή ευφυΐα χειρισμού κάποιων ‘ανώτερων’ αφηρημένων ιδεών αρκούσαν, τότε ο άνθρωπος δεν θα έπεφτε τόσο συχνά θύμα των αλλοπρόσαλλων διαθέσεών του. Φαίνεται όμως ότι κάτω από το επίστρωμα κυριαρχεί αξερίζωτη η συναισθηματική του αμφιθυμία. Ενώ δηλαδή διατυμπανίζει την ισότητα, στην πράξη λυσσά για να επιβάλλει το προσωπικό του εγώ, θεωρώντας κατά βάθος ακαταμάχητα τα ατομικά του θέλγητρα. Κι ενώ είναι έτοιμος να εξοντώσει όλους όσοι αμφισβητούν την ιερή ομάδα στην οποία έχει ενταχτεί, την ίδια ακριβώς στιγμή εξυμνεί με φιλόστοργο πάθος την ιδεολογική του ουτοπία που θα λυτρώσει, λέει, για πάντα το κοινωνικό σύνολο. Και βέβαια, πώς να αποδεχτεί στωικά ο δύστυχος την ατομική λήθη του θανάτου, την ιδέα ότι μπορεί κατά βάθος να είναι ελλιπής και ανεπαρκής, την υποψία ότι μόλις πισωπλατίσει διαγράφεται αμέσως από τη θύμηση της συντροφιάς, μένοντας έτσι μια αδιάφορη σκιά; Η ανθρώπινη φύση είναι γεμάτη αντιφάσεις, και αυτή η αμφιθυμία είναι συχνά η πηγή τόσο της δημιουργικότητας όσο και της καταστροφικότητας.

Σ.Α.: Αν όντως είναι όπως τα λες, τότε όλη η ανθρώπινη δημιουργία δεν είναι παρά ένας ήχος από τα κατάβαθα, μια απεγνωσμένη ατομική κραυγή για επιβεβαίωση, μια μεταμορφωμένη πνοή που πασχίζει να μην χάσει τη σύνδεση με την ανάσα της φυσικής ζωής, που όμως, για σκέψου, κατά διαβολική σύμπτωση, είναι ετυμολογικά συνώνυμη (από το <πνέω = ανασαίνω) με τη λέξη πνεύμα. Αυτό υποδηλώνει ότι η ανάγκη για ύπαρξη, για αναγνώριση, είναι βαθύτερη από κάθε πνευματική ή συναισθηματική έκφραση. Το πνεύμα, ίσως, είναι απλά το εργαλείο μέσω του οποίου αυτή η βασική ανάγκη βρίσκει διέξοδο και μορφή.

M.S.: Με άλλα λόγια, περνάει από το νου σου ότι ο ανώτατος ρυθμιστής της ανθρώπινής μας μοίρας μπορεί να μην είναι οι κοινωνικοί θεσμοί, όπως μας αρέσει συνήθως να δηλώνουμε (τούτοι είναι τα απατηλά μέσα!), αλλά η ίδια η εγωπαθής μας φύση που με αιχμή του δόρατος, το καμαρωτό βλαστάρι της, το πνεύμα, αδιάκοπα ορέγεται να αυξάνει την ισχύ της; Έχεις αρχίσει να το υποψιάζεσαι, ότι τα εναλλασσόμενα συστήματα πεποιθήσεων ίσως προσφέρουν μόνο το αναγκαίο καμουφλάρισμα για να κρύβουν οι εκάστοτε αντίπαλοι τα δόλια τεχνάσματα του εγγενώς πολεμόχαρου και εξουσιομανούς τους πνεύματος, ή όχι; Αυτή η ιδέα είναι ριζοσπαστική, καθώς μετατοπίζει το κέντρο βάρους από τις εξωτερικές δομές στις εσωτερικές ορμές του ανθρώπου. Αν η επιδίωξη της προσωπικής ισχύος είναι η κινητήρια δύναμη, τότε κάθε ιδεολογία, κάθε πολιτικό ή κοινωνικό σύστημα, μπορεί να ιδωθεί ως ένα μέσο για την επίτευξη αυτού του σκοπού, αντί για έναν αυτοτελή στόχο για το κοινό καλό.

Σ.Α.: Μμ…. αν μ’ αυτό ισχυρίζεσαι ότι υπακούμε σε μια ορμή αυτοσυντήρησης που δεν περιφρουρεί απλά το φυσικό μας σώμα, αλλά προπάντων το ψυχοπνευματικό πορτρέτο που μας κολακεύει, το πράγμα σηκώνει σκέψη και… πιθανόν μια καινούρια συζήτηση! Είναι μια πρόκληση να αναγνωρίσουμε την πολυπλοκότητα των κινήτρων μας και να αμφισβητήσουμε τις δικές μας πεποιθήσεις. Είμαστε πράγματι τόσο βαθιά υποκινούμενοι από την ανάγκη για επικύρωση και αυτοεπιβεβαίωση, ακόμα και όταν θεωρούμε ότι ενεργούμε αποκλειστικά και μόνο για υψηλότερους σκοπούς;