Μια φωτογραφία αξίζει όσο… Του Γιάννη Ρεβύθη

Η φωτογραφία είναι από τα χρόνια του καθεστώτος του απαρτχάιντ, στο Γιοχάνεσμπουργκ στη Νότια Αφρική.

Εινσι μια συνηθισμένη οικογενειακή στιγμή για την εποχή της. Η μητέρα κάθεται στην πολυθρόνα με το παιδί στην αγκαλιά, χαμογελαστοί και οι δύο, με φόντο το σαλόνι την τηλεόραση, τις πορσελάνες, τις φωτογραφίες στο τραπεζάκι. Δίπλα τους, στέκεται η υπηρέτρια του σπιτιού, μέλος κι αυτή της οικογένειας αλλά με άλλο ρόλο. Όχι δεν είναι όρθια, ούτε καθισμένη σε καρέκλα. Γονατισμένη.

Κανείς στη φωτογραφία δεν δείχνει να βρίσκει κάτι παράξενο σ’ αυτό. Ούτε η μητέρα, ούτε το παιδί, ούτε υποθέτω ο φωτογράφος που το πιθανότερο, αυτός τους τοποθέτησε έτσι.

Αυτή ήταν η τάξη των πραγμάτων. Η λευκή οικογένεια στην πολυθρόνα, η μαύρη γυναίκα στο πάτωμα. Μια ιεραρχία τόσο αυτονόητη ώστε να μην χρειάζεται καν εξήγηση ούτε δικαιολογία, τόσο φυσιολογική!!

Σήμερα βλέπουμε αυτή την εικόνα και ανατριχιάζουμε. Την κατατάσσουμε εύκολα και υποκριτικά στο παρελθόν που θέλουμενα ξεχάσουμε, σε ένα καθεστώς που καταδικάστηκε, σε μια νοοτροπία που ξεπεράστηκε.

Είναι όμως πράγματι αυτή η εικόνα τόσο μακρινή;

Η γενιά που γονάτισε σ’ εκείνα τα σαλόνια δεν εξαφανίστηκε. Επιβίωσε στις δυσκολίες, μεγάλωσε παιδιά, τα παιδιά της έκαναν δικά τους παιδιά, και κάποια απ’ αυτά τα εγγόνια βρίσκονται σήμερα σε βάρκες στη Μεσόγειο, σε καταυλισμούς, σε πλατείες ευρωπαϊκών πόλεων, ζητώντας μια θέση στην κοινωνία που θα πάψουν, έτσι τους είπαν, να στεκονται γονατιστοί στις οικογενειακές φωτογραφίες.

Κι εμείς σήμερα στην πολιτισμένη Δύση, δεν τους θέλουμε.

Ισως γιατί ο Αφρικανός μετανάστης δεν μας θυμίζει απλώς έναν ξένο πολιτισμό, αλλά μας θυμίζει εμάς τους ίδιους. Μας θυμίζει ότι η Δύση που σήμερα αυτοπροσδιορίζεται ως «πολιτισμένη» έχτισε μέρος της ευημερίας της πάνω σε ακριβώς αυτή τη σκηνή που απεικονιζεται στη φωτογραφία και θέλουμε να ξεχνάμε. Σε ανθρώπους γονατισμένους δίπλα σε πολυθρόνες που δεν τους ανήκαν.

Η παρουσία τους, ίσως χαλάει την αισθητική μιας αφήγησης που την θέλουμε καθαρή, ευρωπαϊκή, χωρίς σκιές.

Μήπως όμως στο πίσω μέρος του μυαλού μας, μήπως εξακολουθουμε να τούς θέλουμε , αλλά μόνο στον ρόλο που ήδη ξέρουμε, μόνο ως φτηνό εργατικό χέρι, μόνο γονατιστούς;

Μια παλιά φωτογραφία, οσο αθώα κι αν φαίνεται, μπορεί να λειτουργήσει σαν καθρέφτης και ο καθρέφτης δεν λέει ψέματα εύκολα. Μας δείχνει ότι η απόσταση ανάμεσα στο «τότε» και στο «τώρα» είναι μικρότερη απ’ όσο μας βολεύει να πιστεύουμε και ίσως πιο αληθινή.