Η Αινιγματική Φύση της Ελευθερίας: Υπερβαίνοντας τον τυφλό Ντετερμινισμό Του Σπύρου Άνδρεϊτς

Δεν υπάρχουν γενετικοί παράγοντες που μπορούν να μελετηθούν ανεξάρτητα από το περιβάλλον. Ένα χαρακτηριστικό αναδύεται μόνο από την αλληλεπίδραση γονιδίων και περιβάλλοντος. Σε αντίθεση με τον άκρατο, μηχανιστικό και αντιφατικό ντετερμινισμό που εξ ορισμού αθωώνει κάθε ανθρώπινη κακουργία και ανευθυνότητα, για να χρησιμοποιήσεις τη σκέψη σου πρέπει να αποφασίσεις να βάλεις το μυαλό σου να δουλέψει· ώστε να ενεργοποιήσεις τη νοητική σου ικανότητα για να επιλέξεις σωστές αποκρίσεις, να είσαι ενήμερος για τις αξίες σου και να αποφασίζεις να ενεργήσεις με βάση αυτές. Υπάρχει δηλαδή πάντα η ανάγκη να κάνεις τη θεμελιώδη επιλογή: την επιλογή να σκεφτείς ή να μην σκεφτείς. Και τούτο τελικά καθόλου δεν συμφωνεί με μια τυφλή φυσικοχημική αιτιοκρατία Οι εγκέφαλοί μας προσαρμόζονται ως απάντηση στις απαιτήσεις που τους θέτουμε. Η ευφυΐα αντιπροσωπεύει ένα σύνολο ικανοτήτων σε ανάπτυξη. Οι μαθητές με υψηλή ακαδημαϊκή επίδοση δεν γεννιούνται απαραίτητα “εξυπνότεροι” από τους άλλους, αλλά εργάζονται πιο σκληρά και αναπτύσσουν μεγαλύτερη αυτοπειθαρχία. Με ελάχιστες παθολογικές εξαιρέσεις οι ικανότητές μας δεν είναι σταθερές ούτε καθορισμένες γενετικά…

 

Η ελευθερία συνεχίζει να είναι ένα ισχυρό και αδιαμφισβήτητο ιδανικό που είναι βαθιά ενσωματωμένο στην ίδια την ουσία της ζωής, ακόμα και μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται συνεχώς και όπου οι δομές της κοινωνίας αναδιαμορφώνονται ολοένα. Αυτή η θεμελιώδης ιδέα και κατάσταση, η οποία εκθειάζεται ευρέως αλλά σπανίως κατανοείται σωστά, φαίνεται ότι αποτελεί τον υπέρτατο φρουρό της ζωής. Είναι μια διακριτή οντότητα που δεν μπορεί να συγκριθεί με τίποτα άλλο. Ωστόσο, είναι σημαντικό να λάβουμε υπόψη όχι μόνο το γεγονός ότι συχνά και αυθαίρετα περιορίζεται ή καταπατάται, αλλά και το ότι προσφέρει πάντοτε το βαθύτερο κέντρο με το οποίο συνδέεται με ασφάλεια ο πυρήνας της ύπαρξής μας.

 

Ιδιαίτερα στις δημοκρατικές κοινωνίες, η ελευθερία ουσιαστικά θεωρείται ένα αυταπόδεικτο αξιακό στοιχείο και χαρακτηρίζεται τυπικά από την αυτεξουσιότητα της επιλογής, την ανεξαρτησία της έκφρασης και την αυτοτέλεια της ανεξάρτητης δράσης. Ωστόσο, αυτή η πλατιά διαδεδομένη άποψη περιέχει μια βασική αντίφαση: παρόλο που αυτοί οι παράγοντες αναμφισβήτητα συναρτώνται με τη συζήτηση για την ελευθερία, αγγίζουν μόνο την επιφάνεια του θέματος. Όταν πρόκειται για την ελευθερία, οι απλές εξωτερικές εκφάνσεις της δεν αρκούν. Επιπλέον, δεν είναι απλώς ένα νομικό δικαίωμα ή ένα θρησκευτικό αίτημα· αντίθετα, είναι το ουσιώδες έδαφος πάνω στο οποίο βασίζεται η ίδια μας η ανθρώπινη υπόσταση.

 

Η αόριστη ιδέα της ελευθερίας υπήρξε πηγή αντιπαράθεσης για φιλοσόφους και διανοούμενους καθ’ όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας. Ήταν ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, μια σημαντική προσωπικότητα στον κλάδο της υπαρξιακής φιλοσοφίας, που πρότεινε ότι η ελευθερία είναι η ουσιαστική και ακατανόητη φύση της ανθρώπινης ζωής. Αν και μπορεί να φαίνεται παράδοξο, αυτή η ιδέα αποδίδει καλά τη βαθιά σημασία της ανθρώπινης ζωής. Υποστηρίζοντας ότι η ελευθερία δεν εξαρτάται από εξωτερικές συνθήκες, αλλά μάλλον από την απουσία προκαθορισμένων τελικών αποτελεσμάτων, ο Σαρτρ υποστηρίζει ότι η ελευθερία είναι ακριβώς αυτή η απουσία προδικασμένων απολήξεων. Είναι ένα ατελείωτο χάσμα στο οποίο η θεμελιώδης φύση της ανθρωπότητας αναδιαμορφώνεται και αναδημιουργείται συνεχώς.

 

Η ιδέα της ατομικής ελευθερίας δεν μπορεί να αξιολογηθεί ή να συγκριθεί με οτιδήποτε άλλο σε αυτήν την συγκεκριμένη κατάσταση, καθώς δεν μπορεί να ελεγχθεί. Δεν μπορεί να αξιολογηθεί στη βάση του υλικού πλούτου ή της κοινωνικής έγκρισης, επειδή μεγάλο τμήμα της βρίσκεται εκτός του πεδίου των νομικών ορίων και δεν μπορεί να αξιολογηθεί πλήρως με κανένα γνωστό κριτήριο. Η πραγμάτωση της έμφυτης ελευθερίας, η οποία είναι μια θεμελιώδης ροπή που αντιτίθεται στα επίπλαστα κομμάτια της ανθρώπινης κοινωνικής εξέλιξης, θα ήταν το μόνο στοιχείο που θα παρέμενε αν ο πολιτισμός εξάλειφε τα διάφορα στολίδια του.

Παρά το γεγονός ότι ο σύγχρονος πολιτισμός μας δίνει την εντύπωση της προόδου, είναι εντούτοις γεμάτος επιδιώξεις που αντιτίθενται άμεσα η μία στην άλλη στο δρόμο για την ελευθερία. Ένα αντιφατικό περιβάλλον έχει αναπτυχθεί ως αποτέλεσμα της αδιάκοπης αναζήτησης της αποδοτικότητας, της παραγωγικότητας και της τεχνολογικής γνώσης. Σε αυτό το περιβάλλον η ελευθερία θεωρείται ταυτόχρονα κεκτημένο δικαίωμα και συνάμα σκοπός που είναι αδύνατο να επιτευχθεί. Η έλευση της ψηφιακής εποχής, με την ευρεία γκάμα επιλογών της, δημιουργεί ένα παράδοξο: μια εντύπωση άπειρης ελευθερίας συνυφασμένης με ασφυκτική παρακολούθηση και έλεγχο των κινήσεών μας. Η δυσκολία προκύπτει από το γεγονός ότι η αίσθηση της ελευθερίας συχνά αποκρύπτει τον πραγματικό της πυρήνα, αποσπώντας την προσοχή από τη βαθιά υπαρξιακή σημασία της ελευθερίας με όρους αυτεξούσιου και δυνατότητα επιλογών.

 

Η δύναμη να κάνει κανείς επιλογές δεν είναι η μόνη πτυχή της ελευθερίας· αντίθετα, η ελευθερία είναι ο θεμελιώδης χαρακτήρας της ίδιας της ζωής. Είναι η βαθιά και απεριόριστη βάση που προηγείται και υποστηρίζει όλες τις πτυχές της ανθρώπινης υπόστασης. Η ανθρωπότητα είναι ικανή να φιλοδοξεί, να ονειρεύεται, να πραγματοποιεί οράματα ατομικά και συλλογικά και να ξεπερνά τις ιδιότητες των απλών σωματιδίων της ύλης λόγω της απεριόριστης ικανότητας να υπερβαίνει τον άτεγκτο ντετερμινισμό. Τα άτομα ωθούνται προς τα εμπρός από την ακατάβλητη ουσία της ελευθερίας, η οποία είναι μια ακατάληπτη δύναμη που κινεί συνεχώς την αναζήτηση για νόημα ζωής και αυθεντικότητα.

Σε αντίθεση με τον άκρατο, μηχανιστικό και αντιφατικό ντετερμινισμό που εξ ορισμού αθωώνει κάθε ανθρώπινη κακουργία και ανευθυνότητα, για να χρησιμοποιήσεις τη σκέψη σου πρέπει να αποφασίσεις να βάλεις το μυαλό σου να δουλέψει· ώστε να ενεργοποιήσεις τη νοητική σου ικανότητα για να επιλέξεις σωστές αποκρίσεις, να είσαι ενήμερος για τις αξίες σου και να αποφασίζεις να ενεργήσεις με βάση αυτές. Υπάρχει δηλαδή πάντα η ανάγκη να κάνεις τη θεμελιώδη επιλογή: την επιλογή να σκεφτείς ή να μην σκεφτείς. Και τούτο τελικά καθόλου δεν συμφωνεί με μια τυφλή φυσικοχημική αιτιοκρατία…

Με άλλα λόγια, τα γονίδια αλληλοεπιδρούν με το περιβάλλον τους, ενεργοποιούνται και απενεργοποιούνται συνεχώς. Δεν υπάρχουν γενετικοί παράγοντες που μπορούν να μελετηθούν ανεξάρτητα από το περιβάλλον. Ένα χαρακτηριστικό αναδύεται μόνο από την αλληλεπίδραση γονιδίων και περιβάλλοντος. Αυτό σημαίνει ότι όλα σχετικά με εμάς – οι προσωπικότητές μας, η ευφυΐα μας, οι ικανότητές μας – καθορίζονται στην πραγματικότητα από το είδος της ζωής που προκρίνουμε. Η ίδια η έννοια του “έμφυτου” δεν ισχύει πλέον. Σε κάθε περίπτωση το ανθρώπινο πλάσμα ξεκινά τη ζωή του με τη δυνατότητα να αναπτυχθεί με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους. Σαν ένα τζουκμπόξ, το άτομο έχει τη δυνατότητα να παίξει μια σειρά από διαφορετικές αναπτυξιακές μελωδίες. Η συγκεκριμένη αναπτυξιακή μελωδία που παίζει επιλέγεται από το περιβάλλον και από το ίδιο το άτομο στο οποίο αυτό μεγαλώνει. Οι εγκέφαλοί μας προσαρμόζονται ως απάντηση στις απαιτήσεις που τους θέτουμε. Η ευφυΐα αντιπροσωπεύει ένα σύνολο ικανοτήτων σε ανάπτυξη. Οι μαθητές με υψηλή ακαδημαϊκή επίδοση δεν γεννιούνται απαραίτητα “εξυπνότεροι” από τους άλλους, αλλά εργάζονται πιο σκληρά και αναπτύσσουν μεγαλύτερη αυτοπειθαρχία. Με ελάχιστες παθολογικές εξαιρέσεις οι ικανότητές μας δεν είναι σταθερές ούτε καθορισμένες γενετικά. Είναι ευέλικτες και ελεύθερα διαμορφώσιμες, τουλάχιστον μέχρι και την ενηλικίωση. Με ταπεινότητα, με ελπίδα, και με εξαιρετική αποφασιστικότητα, το μεγαλείο του πνεύματος είναι κάτι στο οποίο κάθε παιδί – οποιασδήποτε ηλικίας – μπορεί να φιλοδοξεί.

Επιλογικά, η ελευθερία είναι η αινιγματική ρίζα της ύπαρξης, μια απερίγραπτη δύναμη που διαπερνά κάθε μέρος της ζωής, και αυτό είναι το σαφές συμπέρασμα που προκύπτει όταν εξετάζει κανείς το τεράστιο φάσμα της ανθρώπινης ιστορίας και τις πολλές διαφορετικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις που επιχειρούν να ορίσουν την ελευθερία. Είναι μια βαθιά και άυλη ενέργεια που υποστηρίζει τη δυναμική της ύπαρξης, η οποία συνεχώς αλλάζει και εξελίσσεται. Είναι σημαντικό να μην ξεχνούμε ότι η ελευθερία δεν είναι μόνο ένα δικαίωμα που μπορεί να ασκηθεί, αλλά μάλλον μια εγγενής παρακαταθήκη που πρέπει να βιωθεί και να κατανοηθεί στο σύνολό της. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να θυμόμαστε καθώς διασχίζουμε τις πολυπλοκότητες της σύγχρονης ζωής. Η κατανόηση της ελευθερίας σημαίνει ταυτόχρονα την συνειδητοποίηση της υποκείμενης τυχαιότητας των συνθηκών της ύπαρξης.

<><><><><><><><><><><><><><><><><><><><><><><>

Ο Σπύρος Άνδρεϊτς υπηρετεί επί δεκαετίες τον χώρο της διδακτικής των Αγγλικών και ευρύτερα των Ξένων Γλωσσών, κατέχοντας συναφή ειδίκευση με μεταπτυχιακά προσόντα. Δοκιμιογραφεί από τα νεανικά του χρόνια επί θεμάτων κοινωνικών, πολιτικών, φιλοσοφικών και λογοτεχνίας. Ήδη 13 βιβλία του κυκλοφορούν στα Αγγλικά σε ηλεκτρονική, χαρτόδετη και σκληρόδετη μορφή στο AMAZON.COM https://www.amazon.com/stores/Spyros%20Andreits/author/B0CD2LHNRT

(2 βιβλία δοκιμίων, 3 λογοτεχνικά, και 8 διδακτικής της Αγγλικής γλώσσας).

ΤΙΤΛΟΙ ΒΙΒΛΙΩΝ ΤΟΥ ΣΤΟ ΑΜΑΖΟΝ: © Reflections Of Depth © Modern Musings On Practical Philosophy © New EFL Composition Samples © Practical Grammar Discovery © New EFL Essay Models For C1 & C2 EFL © The Collocation Atlas © Situational Functions In English © Everyday Collocations © Glimpses Through Hellenic Eyes © Martiano Reguini © Phrasal Verb Collocations © Revelatory Poems © 3000 Total Physical Commands and Responses

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *