Το Τέλος του Δημοκρατικού Κόσμου; Πώς οι Τυραννίες Ήδη Καταδυναστεύουν τον Πλανήτη Του Σπύρου Άνδρεϊτς

… Η δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών έχει καταστεί πλέον ο λιγότερο κοινός τύπος πολιτεύματος στον κόσμο, αριθμώντας μόλις 29 κράτη το 2024…

Η δημοκρατία, το πολιτικό σύστημα που γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα και αποτελεί έκτοτε τον τηλαυγή φάρο της ελευθερίας και της λαϊκής κυριαρχίας για πολλούς αιώνες, αντιμετωπίζει σήμερα μια από τις σοβαρότερες κρίσεις της σύγχρονης ιστορίας. Η εικόνα του παγκόσμιου πολιτικού χάρτη, όπως αποτυπώνεται στην ετήσια έρευνα του Ινστιτούτου «Ποικιλίες της Δημοκρατίας» (Varieties of Democracy – V–Dem) του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ στη Σουηδία, είναι δυσοίωνη και σηματοδοτεί μια βαθιά και ανησυχητική δημοκρατική οπισθοχώρηση.

Τα στοιχεία που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, ο αριθμός των αυταρχικών καθεστώτων ξεπερνά αυτόν των δημοκρατιών, αντιστρέφοντας πλήρως την εικόνα σε σχέση με μόλις ένα χρόνο πριν. Αυτή η πλήρης αναστροφή επιβεβαιώνει ότι η παγκόσμια τάση δεν είναι μια απλή διακύμανση, αλλά μια σταθερή, αρνητική μετατόπιση προς τον αυταρχισμό, καθιστώντας τη δημοκρατία ένα σπάνιο και ευάλωτο φαινόμενο.

Οι Δημοκρατίες Των Ελεύθερων Πολιτών: Ένα Είδος υπό Εξαφάνιση

Η πιο δραματική διαπίστωση της έρευνας αφορά τη σπανιότητα της φιλελεύθερης δημοκρατίας, του πολιτεύματος που συνδυάζει τις ελεύθερες και δίκαιες εκλογές με την κατοχύρωση των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων, το κράτος δικαίου, τον διαχωρισμό των εξουσιών και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.

Η δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών έχει καταστεί πλέον ο λιγότερο κοινός τύπος πολιτεύματος στον κόσμο, αριθμώντας μόλις 29 κράτη το 2024. Αυτός ο μικρός αριθμός φιλοξενεί λιγότερο από το 12% του παγκόσμιου πληθυσμού – περίπου 0,9 δισεκατομμύρια ανθρώπους. Πρόκειται για το χαμηλότερο ποσοστό πληθυσμού που ζει υπό καθεστώς φιλελεύθερης δημοκρατίας τα τελευταία 50 χρόνια.

Η πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού ζει πλέον σε χώρες όπου η εξουσία δεν προέρχεται από την ελεύθερη βούληση των πολιτών ή όπου, ακόμα και αν διεξάγονται εκλογές, τα δικαιώματα και οι ελευθερίες καταστέλλονται από μια μικρή κλίκα πολιτικών βιαστών. Πιο συγκεκριμένα, σχεδόν 3 στους 4 ανθρώπους στον κόσμο – το 72% – ζουν σήμερα σε ολιγαρχικές δεσποτείες. Το ποσοστό αυτό είναι το υψηλότερο που έχει καταγραφεί από το 1978. Αυτό σημαίνει ότι δισεκατομμύρια άνθρωποι στερούνται το δικαίωμα να επιλέξουν ελεύθερα τους ηγέτες τους, να ασκήσουν κριτική στην κυβέρνηση, να έχουν δίκαιη δίκη ή να διαδηλώσουν. Αυτή η αριθμητική ανισορροπία καθιστά τη δημοκρατία, από παγκόσμια κυρίαρχη δύναμη, μια μειοψηφούσα πολιτική ιδέα.

Το Κοινό Σχέδιο της Αυταρχικής Διάβρωσης: Η Σταδιακή Κατάληψη

Αυτό που καθιστά την κατάσταση ιδιαίτερα ανησυχητική δεν είναι μόνο ο τελικός αριθμός των αυτοκρατορικών καθεστώτων, αλλά ο ομοιογενής τρόπος με τον οποίο συντελείται η δημοκρατική διάβρωση σε διάφορα μέρη του κόσμου.

Η ανάλυση του V-Dem καταδεικνύει ότι, παρά τις γεωγραφικές και πολιτισμικές διαφορές, τα πρότυπα της οπισθοχώρησης είναι παρόμοια. Οι κυβερνήσεις που κινούνται προς τον αυταρχισμό ακολουθούν μια κοινή στρατηγική, έναν «οδικό χάρτη απολυταρχικής κυρίευσης» που σπάνια ξεκινά με ένα στρατιωτικό πραξικόπημα, αλλά αντίθετα, με τη σταδιακή και νομιμοφανή διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών:

Διάβρωση της Ελευθερίας του Λόγου και των Μέσων Ενημέρωσης: Περιορισμοί στην φωνή της κριτικής, φίμωση δημοσιογράφων και ανεξάρτητων μέσων, προπαγάνδα και έλεγχος της πληροφορίας. Οι αυταρχικοί ηγέτες στοχεύουν πρώτα στη νοητική υποταγή των πολιτών, δημιουργώντας ένα ελεγχόμενο περιβάλλον πληροφοριών.

Υπονόμευση των Ανοικτών Εκλογών: Αυτό είναι το στάδιο της μετατροπής της «φιλελεύθερης» σε «εκλογική» αυταρχία. Αλλαγές στους εκλογικούς νόμους που ευνοούν το κυβερνών κόμμα, εκφοβισμός ψηφοφόρων, περιορισμός της πρόσβασης στην κάλπη και αμφισβήτηση των αποτελεσμάτων. Η εκλογική διαδικασία διατηρείται ως πρόσοψη νομιμότητας, αλλά ο ουσιαστικός ανταγωνισμός εξουδετερώνεται.

Επίθεση στο Κράτος Δικαίου και τη Δικαστική Ανεξαρτησία: Η δικαιοσύνη είναι το τελευταίο οχυρό κατά της ανεξέλεγκτης εκτελεστικής εξουσίας. Η κομματικοποίηση της δικαιοσύνης (π.χ., διορισμοί φιλικών δικαστών, αφαίρεση εξουσιών από τα συνταγματικά δικαστήρια) και η χρήση του νομικού συστήματος για τη δίωξη αντιφρονούντων είναι κοινές πρακτικές.

Περιορισμός της Κοινωνίας των Πολιτών και της Ακαδημαϊκής Ελευθερίας: Η κοινωνία των πολιτών και τα πανεπιστήμια είναι χώροι όπου γεννιέται η κριτική σκέψη. Θεσπίζονται νόμοι που περιορίζουν τη χρηματοδότηση και τη δράση μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ) και ελέγχεται το ακαδημαϊκό περιεχόμενο.

Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές του V-Dem, «Δεν συνέβη με την ίδια σειρά ή με την ίδια ταχύτητα, αλλά στο τέλος ο προορισμός ήταν ο ίδιος». Οι κυβερνήσεις διεύρυναν σταδιακά την εξουσία τους πάνω στους θεσμούς και τους πολίτες, με τελικό αποτέλεσμα τη μετατροπή των εκλογικών δημοκρατιών σε εκλογικές ή κλειστές αυταρχίες. Η διαδικασία αυτή είναι ύπουλη, καθώς γίνεται συχνά υπό τον μανδύα της νομιμότητας και με την υποστήριξη ενός δουλοπρεπούς μέρους του πληθυσμού που έχει πειστεί για την «αναγκαιότητα» του ισχυρού κράτους.

Οι Βαρύτατες Επιπτώσεις της Απολυταρχικής Κυριαρχίας

Η παγκόσμια τάση προς τον αυταρχισμό έχει βαθιές και σοβαρές επιπτώσεις, πέρα από την απώλεια των πολιτικών δικαιωμάτων:

Αύξηση της Ανισότητας και της Διαφθοράς: Τα αυταρχικά καθεστώτα, στερούμενα θεσμικών ελέγχων, τείνουν να ευνοούν συγκεκριμένες ελίτ και κλειστούς κύκλους εξουσίας, αυξάνοντας το χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Η έλλειψη διαφάνειας και λογοδοσίας τροφοδοτεί τη συστημική διαφθορά, η οποία λειτουργεί ως «φόρος» στην οικονομική δραστηριότητα και υπονομεύει τη δίκαιη κατανομή του πλούτου.

Περιορισμός της Οικονομικής Καινοτομίας: Η ελευθερία της έκφρασης και η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι ζωτικής σημασίας για την καινοτομία. Σε ένα περιβάλλον όπου η κριτική σκέψη καταστέλλεται, η οικονομία χάνει τη δυναμική της, με αποτέλεσμα τη μακροπρόθεσμη στασιμότητα και την εξάρτηση από συγκεκριμένους, κρατικά ελεγχόμενους τομείς.

Γεωπολιτική Αστάθεια και Συγκρούσεις: Οι απολυταρχικές δυνάμεις συχνά λειτουργούν με βάση την αρχή της μη λογοδοσίας και του εθνικιστικού επεκτατισμού. Η έλλειψη εσωτερικής ειρήνης και η εσωτερική καταπίεση συχνά μεταφράζονται σε εξωτερική επιθετικότητα, αυξάνοντας τον κίνδυνο των περιφερειακών και παγκόσμιων συγκρούσεων,

Η Ανάγκη για Παγκόσμια Υπεράσπιση της Δημοκρατίας

Η σπανιότητα της δημοκρατίας στον κόσμο αποτελεί μια προειδοποιητική κραυγή για τις εναπομείνασες δημοκρατικές χώρες. Η δημοκρατία δεν είναι ένα δεδομένο αγαθό. Είναι ένα εύθραυστο οικοδόμημα που απαιτεί συνεχή φροντίδα και υπεράσπιση, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές πεδίο.

Σε αυτό το νέο, απολυταρχικό περιβάλλον, οι δημοκρατικές κυβερνήσεις πρέπει να αναλάβουν δράση:

Ενίσχυση των Εσωτερικών Θεσμών: Η καλύτερη άμυνα ενάντια στον αυταρχισμό είναι η θεσμική ανθεκτικότητα. Αυτό περιλαμβάνει την απόλυτη προστασία της δικαστικής ανεξαρτησίας, της ελευθερίας του τύπου και των μηχανισμών ελέγχου και ισορροπίας. Οι πολίτες πρέπει να έχουν πίστη στους θεσμούς της χώρας τους.

Διεθνής Αλληλεγγύη και Συμμαχίες: Οι δημοκρατίες πρέπει να συνεργαστούν πιο στενά για την υποστήριξη των δημοκρατικών κινημάτων και των ακτιβιστών στις αυταρχικές χώρες. Η οικονομική και διπλωματική πίεση στα αυταρχικά καθεστώτα (π.χ. καθολική αποφυγή τουριστικών ταξιδιών σε χώρες που στάζουν αντιπολιτευτικό αίμα), καθώς και η ενίσχυση οργανισμών που προωθούν τη δημοκρατία (όπως ο ΟΗΕ, αν και με τις αδυναμίες του), είναι απαραίτητες.

Επένδυση στην Εκπαίδευση και την Εγρήγορση: Η δημοκρατία είναι πρωτίστως παιδεία. Πρέπει να καλλιεργηθεί η δημοκρατική συνείδηση στους πολίτες, ώστε να αναγνωρίζουν και να αντιδρούν έγκαιρα στα σημάδια του αυταρχισμού, πριν αυτός ριζώσει.

Αντιμετώπιση των Ριζικών Αιτιών: Η δημοκρατική οπισθοχώρηση συχνά τροφοδοτείται από την οικονομική ανισότητα, την κοινωνική πόλωση και την αίσθηση του αποκλεισμού. Οι δημοκρατίες πρέπει να αποδείξουν ότι μπορούν να παραδώσουν καλύτερα αποτελέσματα για τους πολίτες τους, μειώνοντας την ανισότητα και ενισχύοντας την κοινωνική δικαιοσύνη.

Η μάχη για τη διατήρηση και την επέκταση της δημοκρατίας είναι πιο κρίσιμη από ποτέ. Με το 72% του παγκόσμιου πληθυσμού να ζει υπό αυταρχικό καθεστώς, ο «δημοκρατικός κόσμος» έχει συρρικνωθεί σε ένα μικρό, αλλά ζωτικής σημασίας, νησί ελευθερίας που πρέπει να προστατευθεί με κάθε κόστος. Η ιστορία έχει δείξει ότι όταν η δημοκρατία υποχωρεί, νομοτελειακά η ανθρωπότητα πληρώνει ένα βαρύ τίμημα. Είναι ώρα όλες οι δημοκρατικές δυνάμεις του κόσμου να αφυπνιστούν και να αναλάβουν την ευθύνη που τους αναλογεί.