Η Σκακιέρα του Αίματος Γιατί Τόσοι Ηγεμόνες Επιλέγουν Την Παράνοια Του Πολέμου; Του Σπύρου Άνδρεϊτς

… Το μεγαλύτερο λάθος μας είναι να μιλάμε για τα «κράτη» ως εάν να ήταν πρόσωπα. Στην πραγματικότητα, τις αποφάσεις λαμβάνουν άνθρωποι: ηγεμόνες, δικτάτορες ή εκλεγμένοι πρόεδροι. Οι λαοί σπάνια επιζητούν τον πόλεμο· συνήθως χειραγωγούνται από την προπαγάνδα και τα Μέσα Ενημέρωσης…

Ο πόλεμος, όπως μας υπενθυμίζουν καθημερινά οι οθόνες μας, παραμένει το πιο τρομερό και δυσεξήγητο φαινόμενο του ανθρώπινου γένους. Άνθρωποι που φτάνουν στα άκρα, σφαγιάζοντας ο ένας τον άλλον σε μαζική κλίμακα, με ένα δυσβάσταχτο οικονομικό και κοινωνικό κόστος που συχνά ξεπερνά κάθε πιθανό κέρδος. Αν αναλογιστούμε ότι η ένοπλη βία είναι μόνο ένας από τους τέσσερις πυλώνες ισχύος —μαζί με την ιδεολογική, την πολιτική και την οικονομική— γεννάται το εύλογο ερώτημα: Γιατί η ανθρωπότητα επιστρέφει με τέτοια εμμονική συχνότητα στην ωμή στρατιωτική βία, αντί να επιλέγει τη διπλωματία, την οδό της συνεργασίας ή τις οικονομικές ανταλλαγές;

 

Ο Μύθος του «Ορθολογικού Κράτους»

Οι περισσότερες αναλύσεις στις διεθνείς σχέσεις βασίζονται στη σχολή του Ρεαλισμού. Σύμφωνα με αυτήν, ο κόσμος είναι ένας «αβέβαιος» χώρος χωρίς παγκόσμιο διαιτητή, όπου τα κράτη, ως ορθολογικοί δρώντες, εξοπλίζονται διαρκώς για να επιβιώσουν. Αυτό δημιουργεί το λεγόμενο «δίλημμα ασφαλείας»: η ενίσχυση του ενός προκαλεί τον φόβο του άλλου, οδηγώντας σε μια ατέρμονη κλιμάκωση.

Ωστόσο, η θεωρία αυτή συχνά καταρρέει στην πράξη. Η διεθνής αβεβαιότητα δεν είναι απαρέγκλιτη· ιστορικά, ηγεμονίες όπως η Βρετανία τον 19ο αιώνα ή οι ΗΠΑ μετά το 1945 επέβαλαν μακρές περιόδους σχετικής τάξης. Το κυριότερο σφάλμα του ρεαλισμού είναι η υπόθεση της «ορθολογικότητας». Οι αποφάσεις για πόλεμο δεν λαμβάνονται σε κενό αέρος από ψυχρούς υπολογιστές, αλλά σε περιβάλλοντα ακραίας έντασης, φόβου και πανικού. Όπως υποστήριξε ο Kenneth Waltz, τα κράτη συχνά δρουν απερίσκεπτα, και η «ορθολογικότητα» εμφανίζεται μόνο εκ των υστέρων, όταν το σύστημα τιμωρεί όσους απέτυχαν να υπολογίσουν σωστά τις δυνάμεις τους.

 

Το Χάος της Μάχης και η Κληρονομιά της Ρώμης

Η ιστορία διδάσκει ότι ο πόλεμος σπάνια ακολουθεί το αρχικό πλάνο. Μόλις πέσει η πρώτη σφαίρα, επικρατούν οι «τριβές» του Clausewitz: ένας συνδυασμός χάους, απρόβλεπτης συμπεριφοράς και φόβου που καθιστά κάθε στρατηγική άχρηστη.

Αν κοιτάξουμε πίσω, στην Αρχαία Ρώμη, θα δούμε ότι ο πόλεμος δεν ήταν καν μια επιλογή ανάμεσα σε άλλες, αλλά ένας τρόπος ύπαρξης ενσωματωμένος στον πολιτισμό τους. Η Σύγκλητος συζητούσε για κέρδη, αγνοώντας επιδεικτικά το κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Παρόμοια μοτίβα συναντάμε στους Μογγόλους, τους Αζτέκους και τις κινεζικές δυναστείες. Ακόμη και στην περίπτωση της δυναστείας Σονγκ στην Κίνα, ο συναισθηματικός αναθεωρητισμός και οι εσωτερικές ίντριγκες οδήγησαν σε καταστροφικούς επιθετικούς πολέμους, την ώρα που η διπλωματία και το εμπόριο θα μπορούσαν να είχαν προσφέρει ασύγκριτα μεγαλύτερη ευημερία. Η Δυναστεία Σονγκ (960-1279 μ.Χ.) ήταν μια περίοδος χρυσής εποχής στην Κίνα, γνωστή για την οικονομική άνθιση, την πληθυσμιακή αύξηση, την ανάπτυξη των επιστημών, της τεχνολογίας (πυρίτιδα) και της φιλοσοφίας, καθώς και την καθιέρωση εξετάσεων αξιοκρατίας για τη δημόσια διοίκηση, τερματίζοντας την περίοδο διάσπασης των Πέντε Δυναστειών, αλλά τελικά ηττήθηκε από τους Μογγόλους.

 

Από τους Παγκόσμιους Πολέμους στο Βιετνάμ: Η Τύφλωση της Ιδεολογίας

Ο 20ός αιώνας υπήρξε το απόλυτο μνημείο του πολεμικού παραλογισμού. Στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ηγεμόνες οδηγήθηκαν στη σφαγή για ζητήματα «τιμής» και γεωπολιτικού status, βέβαιοι για μια σύντομη νίκη που τελικά κατέστρεψε τις μοναρχίες τους. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιδεολογία θόλωσε την κρίση: η Δύση φοβόταν τον κομμουνισμό περισσότερο από τον φασισμό, καθυστερώντας την ανάσχεση του Χίτλερ, ενώ οι δυνάμεις του Άξονα πίστευαν παράλογα ότι το «πολεμικό πνεύμα» θα νικούσε την τεχνολογική υπεροχή των Συμμάχων.

Στην Κορέα και το Βιετνάμ, η ιδεολογική τύφλωση οδήγησε σε αιματηρά αδιέξοδα και ταπεινωτικές ήττες. Οι ΗΠΑ υποτίμησαν την αλληλεγγύη των αντιπάλων τους, θεωρώντας ότι η στρατιωτική μηχανή αρκεί για να επιβάλει πολιτικά αποτελέσματα —ένα λάθος που επαναλήφθηκε και στις μέχρι τώρα γνωστές επεμβάσεις στη Μέση Ανατολή.

 

Η Σύγχρονη Παλαίστρα: Ουκρανία και Γάζα

Στις μέρες μας, η εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία αποτελεί το πλέον σύγχρονο παράδειγμα αυτού του παραλογισμού. Ο συνδυασμός του φόβου για το ΝΑΤΟ, μιας αναχρονιστικής αίσθησης «αυτοκρατορικού μεγαλείου» και της περιφρόνησης για την ουκρανική εθνική ταυτότητα, οδήγησε τη Ρωσία σε έναν βάλτο. Ο Πούτιν, εγκλωβισμένος στην υπερβολική του αυτοπεποίθηση από προηγούμενες επιτυχίες, απέτυχε να προβλέψει την ενότητα της Δύσης.

Κι αντίστοιχα, στη Γάζα, παρακολουθούμε μια σύγκρουση όπου το θρησκευτικό δόγμα και το τραύμα του παρελθόντος κυριαρχούν. Η πίστη σε ένα «θείο δικαίωμα» επί της γης και η πεποίθηση πολλών Ισραηλινών ότι η επιβίωση εξαρτάται αποκλειστικά από την καταναγκαστική βία, καθιστούν την ειρήνη ένα μακρινό όνειρο. Η υποστήριξη των ΗΠΑ, αντί να λειτουργήσει ως μοχλός πίεσης για μια βιώσιμη λύση, συχνά συντηρεί το αδιέξοδο.

 

«Καρχαρίες εναντίον Μικρόψαρων»

Υπάρχουν, βέβαια, και οι «ορθολογικοί» πόλεμοι, αλλά αυτοί είναι σχεδόν πάντα ετεροβαρείς: οι πόλεμοι των «καρχαριών εναντίον μικρόψαρων». Πρόκειται για αυτοκρατορικές κατακτήσεις εναντίον ασθενέστερων αντιπάλων, όπου το κόστος είναι χαμηλό και το κέρδος άμεσο. Όμως, σε κάθε άλλη περίπτωση, τα δεδομένα είναι αμείλικτα: ο πόλεμος μειώνει το κατά κεφαλήν ΑΕΠ και καταστρέφει τις υποδομές. Στη συντριπτική πλειονότητα των συγκρούσεων, οι χαμένοι είναι εκατομμύρια και οι κερδισμένοι ελάχιστοι.

 

Ποιος Πατάει το Κουμπί;

Το μεγαλύτερο λάθος μας είναι να μιλάμε για τα «κράτη» ως εάν να ήταν πρόσωπα. Στην πραγματικότητα, τις αποφάσεις λαμβάνουν άνθρωποι: ηγεμόνες, δικτάτορες ή εκλεγμένοι πρόεδροι. Οι λαοί σπάνια επιζητούν τον πόλεμο· συνήθως χειραγωγούνται από την προπαγάνδα και τα Μέσα Ενημέρωσης.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί τα κράτη κάνουν πόλεμο, αλλά γιατί οι ηγεμόνες τον επιλέγουν. Τα κίνητρά τους είναι συχνά εντελώς προσωπικά:

1. Η ενίσχυση του γοήτρου τους.
2. Η απόσπαση της προσοχής από εσωτερικά προβλήματα ή ταξικές συγκρούσεις.
3. Η ανάγκη να φανούν ισχυροί απέναντι σε εσωτερικούς αντιπάλους.

Ακόμη και όταν το οικονομικό κόστος είναι αποτρεπτικό, οι ηγεμόνες το παραβλέπουν υπέρ της πολιτικής τους επιβίωσης ή της υστεροφημίας τους. Περιβάλλονται από συμβούλους που τους λένε μόνο όσα θέλουν να ακούσουν, δημιουργώντας μια ηχώ παραλογισμού που οδηγεί στην καταστροφή.

 

Επιμύθιο

Ο πόλεμος παραμένει ένας θλιβερός αναχρονισμός που τροφοδοτείται από την ανθρώπινη ματαιοδοξία, τον φόβο και την ιδεολογική εμμονή. Όσο συνεχίζουμε να πιστεύουμε στο μύθο του «ορθολογικού κράτους», θα αποτυγχάνουμε να δούμε την αλήθεια: ότι η μοίρα εκατομμυρίων ανθρώπων κρέμεται συχνά από τις ιδιοτροπίες και τους επιθετικούς μονοϊδεασμούς κάποιων συμπλεγματικών ηγετών. Η κατανόηση αυτής της παραφροσύνης είναι το πρώτο βήμα για την αμφισβήτηση της αναγκαιότητας των πολεμικών αναμετρήσεων.